Zgodnie z art. 5b ust. 16 SamGminU rada gminy może w statucie jednostki pomocniczej upoważnić ją do utworzenia młodzieżowej rady. Jest to rozwiązanie fakultatywne – rada gminy nie musi udzielić upoważnienia, a sołectwo nie musi z niego korzystać.

Istotne jest rozdzielenie kompetencji. Rada gminy nie tworzy młodzieżowej rady sołectwa bezpośrednio, lecz ustanawia w statucie sołectwa podstawę umożliwiającą jej utworzenie. Dopiero właściwy organ sołectwa podejmuje rozstrzygnięcie o powołaniu rady. W sołectwie organem uchwałodawczym jest zebranie wiejskie (art. 36 ust. 1 SamGminU), dlatego należy przyjąć, że to ono podejmuje uchwałę o jej utworzeniu.

Nie następuje to jednak w trybie tworzenia młodzieżowej rady gminy z art. 5b ust. 2–4 SamGminU. Przepisów tych nie objęto odesłaniem z ust. 18, dlatego np. trzymiesięczny termin rozpatrzenia wniosku nie znajduje tu automatycznego zastosowania.

Przebieg procedury utworzenia rady

Pierwszym etapem jest odpowiednie uregulowanie statutu sołectwa przez radę gminy. Jeżeli obowiązujący statut nie przewiduje upoważnienia z art. 5b ust. 16 SamGminU, konieczna jest jego zmiana. Zgodnie z art. 35 ust. 1 SamGminU uchwalenie statutu jednostki pomocniczej następuje po przeprowadzeniu konsultacji z mieszkańcami. Obowiązek ten dotyczy również zmian statutu, co konsekwentnie podkreśla się w piśmiennictwie i orzecznictwie (por. M. Augustyniak, [w:] Ustawa o samorządzie gminnym. Komentarz, B. Dolnicki (red.), Warszawa 2025, art. 35, pkt 1; P. Chmielnicki, [w:] Ustawa o samorządzie gminnym, P. Chmielnicki (red.), Warszawa 2022, art. 35, pkt 2, zob. też wyrok WSA w Kielcach z 19.2.2020 r., II SA/Ke 1013/19, Legalis).

Drugim etapem jest podjęcie przez zebranie wiejskie uchwały o utworzeniu młodzieżowej rady sołectwa oraz nadanie jej statutu. Wynika to z odpowiedniego stosowania art. 5b ust. 10 SamGminU, a potwierdzają tę konstrukcję przepisy przejściowe nowelizacji, które wprost powierzają organom uchwałodawczym jednostek pomocniczych dostosowanie statutów istniejących rad (art. 3–5 ustawy z 12.9.2025 r.).

Należy podkreślić, że mowa tutaj o dwóch różnych aktach, tj. o statucie sołectwa, który uchwala rada gminy oraz o statucie młodzieżowej rady sołectwa, który nadaje zebranie wiejskie. Drugi z nich nie może zastępować wymaganego upoważnienia w pierwszym.

Jaki jest status młodzieżowej rady i co powinien określać jej statut

Młodzieżowa rada sołectwa ma charakter konsultacyjny, doradczy i inicjatywny, ponieważ art. 5b ust. 18 SamGminU nakazuje odpowiednio stosować m.in. ust. 5. Rada nie jest dodatkowym organem sołectwa równorzędnym z zebraniem wiejskim lub sołtysem ani nie przejmuje ich ustawowych kompetencji. W doktrynie, na gruncie regulacji młodzieżowej rady gminy, zwraca się uwagę na pomocniczy charakter takiego gremium i brak własnych kompetencji władczych (por. I. Niżnik-Dobosz, [w:] Ustawa o samorządzie gminnym, P. Chmielnicki (red.), Warszawa 2022, art. 5b, pkt 2). Uwagi te pozostają przydatne również do określenia charakteru nowej rady sołeckiej.

Ustawa nie ustanawia jednolitej granicy wieku ani systemu wyborczego. Odpowiednie kryteria powinien jasno określać statut. Nie można natomiast mechanicznie stosować zasad wyboru sołtysa i rady sołeckiej z art. 36 ust. 2 SamGminU, gdyż dotyczą one innych podmiotów.

Przed uchwaleniem statutu możliwość przedstawienia opinii należy zapewnić zainteresowanym środowiskom, w szczególności organizacjom pozarządowym działającym na obszarze sołectwa oraz właściwym samorządom uczniowskim lub studenckim. Takie uprawnienie wynika wprost z art. 5b ust. 18 pkt 3 SamGminU.

Zadania wykonywane przez młodzieżową radę sołectwa

Katalog zadań Rady określa art. 5b ust. 17 SamGminU; nie stosuje się tu automatycznie katalogu dotyczącego młodzieżowej rady gminy z ust. 8. Obejmuje on opiniowanie projektów uchwał zebrania wiejskiego dotyczących młodzieży oraz projektów uchwał rady gminy dotyczących młodzieży w zakresie odnoszącym się do sołectwa. Rada może zatem wypowiadać się zarówno o przedsięwzięciach lokalnych, jak i o planowanych rozstrzygnięciach gminnych mających znaczenie dla młodych mieszkańców danego sołectwa.

Do jej zadań należy również udział w opracowywaniu gminnych dokumentów strategicznych na rzecz młodzieży w zakresie dotyczącym sołectwa oraz monitorowanie ich realizacji na jego obszarze. Młodzieżowa rada może ponadto podejmować działania na rzecz młodzieży na zasadach określonych przez zebranie wiejskie i współpracować z innymi młodzieżowymi radami, zwłaszcza z młodzieżową radą gminy.

Zwrot „w szczególności” oznacza katalog otwarty, ale dodatkowe działania muszą mieścić się w ustawowym charakterze rady i zakresie spraw sołectwa. Opinie Rady nie są wiążące, a art. 5b ust. 17 SamGminU nie nakazuje konsultowania z nią każdej uchwały zebrania wiejskiego.

Jak młodzieżowa rada może oddziaływać na działalność sołectwa

Na podstawie art. 5b ust. 18 pkt 2 w związku z ust. 6 SamGminU młodzieżowa rada może wystąpić z wnioskiem o podjęcie inicjatywy uchwałodawczej przez organ uchwałodawczy jednostki pomocniczej. W przypadku sołectwa chodzi o uchwały zebrania wiejskiego. Tryb zgłaszania takich wniosków musi określać statut sołectwa, a nie wyłącznie statut młodzieżowej rady. Nie oznacza to prawa do samodzielnego podejmowania uchwał zamiast zebrania wiejskiego.

Odrębnym instrumentem są zapytania i wnioski kierowane w formie uchwały do organu wykonawczego jednostki pomocniczej. W sołectwie ich adresatem jest sołtys. Odpowiednie stosowanie art. 5b ust. 7 SamGminU przemawia za obowiązkiem udzielenia pisemnej odpowiedzi nie później niż w terminie 30 dni od otrzymania uchwały. Dokument powinien zwięźle przedstawiać stan faktyczny oraz wskazywać pytania lub postulaty, których dotyczy.

Powyższe uwagi nie wpływają jednak na fakt, że ustawa nie daje młodzieżowej radzie władczych kompetencji kontrolnych.

Jak zapewnić młodzieżowej radzie warunki działania

Odesłanie z art. 5b ust. 18 SamGminU obejmuje również przepisy dotyczące opiekuna, zwrotu kosztów przejazdu i obsługi administracyjno-biurowej. Młodzieżowa rada sołectwa może mieć opiekuna, a odpowiednie stosowanie ust. 12–14 oznacza konieczność uwzględnienia zasad wskazywania kandydatów przez młodzieżową radę i wyboru opiekuna przez właściwy organ uchwałodawczy.

Stosowany odpowiednio art. 5b ust. 11 SamGminU przewiduje zwrot kosztów przejazdu członkom rady uczestniczącym w posiedzeniach lub reprezentującym ją na zorganizowanych wydarzeniach. W przewidzianych ustawą sytuacjach uprawnienie dotyczy również rodzica lub opiekuna prawnego niepełnoletniego członka rady. Szczegóły powinien regulować statut młodzieżowej rady.

Co z młodzieżowymi radami utworzonymi przed 2026 rokiem

Co istotne, nowelizacja uwzględniła także rady istniejące przed jej wejściem w życie. Jak wspomniano już wyżej, zgodnie z art. 3 ustawy zmieniającej stały się one radami w rozumieniu nowych przepisów. Ustawodawca zachował określone wcześniej kadencje, a radom bez ustalonej kadencji pozwolił działać w dotychczasowym składzie najwyżej przez sześć miesięcy. Rady gmin i organy uchwałodawcze jednostek pomocniczych miały sześć miesięcy na dostosowanie statutów (art. 3–5 ustawy zmieniającej).

Znaczenie nowej regulacji w praktyce

Utworzenie młodzieżowej rady sołectwa wymaga współdziałania rady gminy i zebrania wiejskiego oraz prawidłowego uregulowania dwóch statutów. O skutecznym funkcjonowaniu rady przesądzą jednak przede wszystkim przejrzyste zasady wyboru członków, zapewnienie obsługi oraz możliwość rzeczywistego korzystania z kompetencji opiniodawczych i inicjatywnych. Instytucja ta wzmacnia udział młodzieży w sprawach lokalnych, nie zmieniając ustawowego podziału kompetencji między organami sołectwa.