Sama denominacja złotego (wprowadzona od 1.1.1995 r., w relacji 10 000 starych złotych = 1 nowy złoty) i wynikająca z niej niska, przeliczona wartość nominalna historycznego kosztu, nie uzasadniają same w sobie ustalenia wartości początkowej według aktualnej wartości rynkowej budynku.
Dla wartości początkowej środka trwałego znaczenie ma historyczny koszt podatkowy poniesiony przy jego nabyciu lub wytworzeniu, a nie jego aktualna wartość ekonomiczna. Jeżeli więc historyczny koszt da się ustalić i po prawidłowym przeliczeniu denominacyjnym wynosi on np. 2000 zł, to – co do zasady – właśnie ta kwota będzie punktem wyjścia, niezależnie od tego, jak bardzo odbiega ona od obecnej wartości rynkowej nieruchomości. Przy ustalaniu historycznej wartości należy dodatkowo zweryfikować, czy w konkretnym stanie faktycznym znaczenie mają przepisy o aktualizacji wyceny środków trwałych według stanu na 1.1.1995 r. (samo przeliczenie wartości sprzed denominacji, według relacji 10 000 zł = 1 zł, nie zawsze musi więc wyczerpywać analizę historycznej wartości początkowej).
W pierwszej kolejności należy więc ustalić sposób, w jaki budynek trafił do majątku podatnika. Z samej informacji, że budynek został oddany do użytkowania w 1991 r., nie wynika jeszcze, czy został wybudowany przez podatnika we własnym zakresie, czy nabyty w gotowej postaci. Od tego zależy właściwa podstawa ustalenia wartości początkowej – przy nabyciu punktem wyjścia jest cena nabycia (art. 22g ust. 1 pkt 1 ustawy o PIT), zaś przy wytworzeniu we własnym zakresie – koszt wytworzenia (art. 22g ust. 1 pkt 2 i art. 22g ust. 4 ustawy o PIT).
Dopiero gdy odpowiedniej wartości historycznej obiektywnie nie da się ustalić, można rozważać zastosowanie szczególnych metod przewidzianych w przepisach ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Trzeba przy tym rozróżnić dwie sytuacje. Jeżeli budynek został nabyty przed założeniem ewidencji i nie można ustalić ceny jego nabycia, art. 22g ust. 8 ustawy o PIT przewiduje możliwość wyceny dokonanej przez samego podatnika, z uwzględnieniem cen rynkowych z grudnia roku poprzedzającego rok założenia ewidencji oraz stanu i stopnia zużycia. Jeżeli natomiast budynek został wytworzony przez podatnika we własnym zakresie i nie można ustalić kosztu jego wytworzenia, art. 22g ust. 9 ustawy o PIT przewiduje analogiczną wycenę, ale dokonywaną przez biegłego powołanego przez podatnika.
Trzeba jednak wyraźnie zastrzec, że możliwość zastosowania art. 22g ust. 9 ustawy o PIT zależy od rzeczywistej, obiektywnej przyczyny niemożności ustalenia kosztu wytworzenia. Nie jest ona automatycznym uprawnieniem uruchamianym samym upływem czasu. Aktualna praktyka Dyrektora KIS jest w tym zakresie restrykcyjna. W interpretacji indywidualnej z 5.5.2026 r. (0112-KDIL2-2.4011.178.2026.2.MG), która dotyczy zbliżonego stanu faktycznego (samodzielnie wybudowanego budynku gospodarczego), Dyrektor KIS zwrócił uwagę, że jeżeli budynek od początku był wznoszony z przeznaczeniem na potrzeby działalności gospodarczej, podatnik powinien był gromadzić dokumentację potwierdzającą ponoszone koszty. Sam brak lub utrata takiej dokumentacji po latach nie musi więc automatycznie uzasadniać zastosowania wyceny przez biegłego, zamiast rzetelnego ustalenia kosztu wytworzenia. Przed przyjęciem wyceny biegłego warto więc dobrze udokumentować i uzasadnić, dlaczego ustalenie kosztu wytworzenia na podstawie jakiejkolwiek zachowanej dokumentacji z 1991 r. rzeczywiście nie jest możliwe.
Jeżeli podatnikiem jest spółka, która rozlicza się zgodnie z przepisami ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych, sytuacja jest trudniejsza. Przepisy ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych, w przeciwieństwie do przepisów ustawy o podatku dochodowym od osób fizyczncyh, nie przewidują analogicznej możliwości ustalenia wartości początkowej wytworzonego środka trwałego w drodze wyceny dokonanej przez biegłego z powodu niemożności ustalenia kosztu wytworzenia. Również w tym przypadku należy jednak najpierw ustalić sposób nabycia budynku, a nie zakładać automatycznie jego wytworzenie przez podatnika.
Niezależnie od przyjętej, prawidłowo ustalonej wartości początkowej, należy zwrócić uwagę na zasady amortyzacji. W myśl art. 22h ust. 1 pkt 4 ustawy o PIT (analogicznie art. 16h ust. 1 pkt 4 ustawy o CIT) od środków trwałych ujawnionych i nieobjętych dotychczas ewidencją, odpisów amortyzacyjnych dokonuje się począwszy od miesiąca następującego po miesiącu, w którym zostały wprowadzone do ewidencji. Amortyzacja biegnie więc na przyszłość, od momentu ujawnienia budynku, a nie wstecznie od 1991 r., i to dopiero od chwili, gdy istnieje prawidłowo i zgodnie z przepisami ustalona wartość początkowa, co w opisanym stanie faktycznym pozostaje głównym problemem wymagającym rozstrzygnięcia w pierwszej kolejności.
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis Administracja. Zaloguj się po więcej lub wykup dostęp >>
