Świadczenia rodzinne. Świadczenia dla opiekunów. Komentarz


• Praktyczny komentarz z wybranymi tezami orzecznictwa do art. 16, 16a, 17, 17a i 17b ustawy z 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1518 ze zm.). Omówienie procedury postępowania w sprawie ustalenia prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego oraz występujących trudności z tym związanych.
• Publikacja odpowiada praktycznie na pytania dotyczące, m.in.: kontynuacji wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego wskutek wydania orzeczenia o niepełnosprawności z opóźnieniem, zbiegu uprawnień do zasiłku pielęgnacyjnego w Polsce i za granicą, okoliczności wyłączających możliwość przyznania świadczeń opiekuńczych.
• Komentarz stanowi pomoc dla osób zajmujących się w pracy procedurą ustalania prawa do zasiłków.

Fragment tekstu z poradnika:
Art. 16 [Zasiłek pielęgnacyjny]

I. Komentarz

1. Cel i zakres zasiłku pielęgnacyjnego

Celem przepisów związanych z ustaleniem prawa do zasiłku pielęgnacyjnego jest, zgodnie z art. 16 ust. 1 ustawy z 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1518 ze zm.; dalej: ŚwRodzU), „częściowe pokrycie wydatków wynikających z konieczności zapewnienia osobie niepełnosprawnej opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji”, przy czym można przyjąć, że osoby niepełnosprawne o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, u których ten stopień niepełnosprawności ustalono w okresie ostatnich kilku lat, w przeszłości mogły pracować i zabezpieczyć się na wypadek choroby czy niepełnosprawności. W innej sytuacji są osoby, u których niepełnosprawność powstała od urodzenia czy już w okresie dzieciństwa, a najpóźniej w wieku do 21. roku życia, gdyż z racji niepełnosprawności nie były w stanie zabezpieczyć się na wypadek powstania niepełnosprawności w późniejszym okresie. Treść komentowanego przepisu w sposób jednoznaczny wskazuje, że w stosunku do osoby ubiegającej się o świadczenie warunkiem niezbędnym do jego przyznania jest stwierdzenie niezdolności do samodzielnej egzystencji.

2. Tryb przyznania zasiłku pielęgnacyjnego i ustalenie daty początkowej prawa do tego zasiłku

Zasiłek pielęgnacyjny ustalany jest wyłącznie na wniosek. Wynika to z art. 23 ust. 1 ŚwRodzU. Przepis ten stanowi, że ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych oraz ich wypłata następuje odpowiednio na wniosek małżonków, jednego z małżonków, rodziców, jednego z rodziców, opiekuna faktycznego dziecka, opiekuna prawnego dziecka, osoby uczącej się, pełnoletniej osoby niepełnosprawnej lub innej osoby upoważnionej do reprezentowania dziecka lub pełnoletniej osoby niepełnosprawnej, a także osób, na których, zgodnie z przepisami KRO, ciąży obowiązek alimentacyjny.

Ustawodawca zmodyfikował sposób ustalenia daty początkowej prawa zasiłku pielęgnacyjnego w art. 24 ust. 2a ŚwRodzU. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 16 ust. 4 ŚwRodzU prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony. W przypadku wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności na czas określony prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa termin ważności orzeczenia.

Aby poprawnie odczytać regulację zawartą w ww. przepisach, wyniki literalnej wykładni art. 24 ust. 2a ŚwRodzU należy zmodyfikować rezultatami wykładni celowościowej i systemowej tego przepisu w duchu argumentacji zaprezentowanej w uzasadnieniu wyroku TK z 23.10.2007 r. (P 28/07, OTK-A 2007z Nr 9, poz. 106, Dz.U. z 2007 r. Nr 200, poz. 1446, Legalis), zgodnie z którą zasiłek pielęgnacyjny spełnia efektywnie swój cel, gdy jest przyznawany od daty wskazanej w orzeczeniu o znacznej niepełnosprawności. Trybunał wskazał, że biorąc pod uwagę przede wszystkim cel zasiłku pielęgnacyjnego, a ponadto tryb orzekania o niepełnosprawności, który zgodnie z przewidzianymi prawem terminami może trwać kilka miesięcy, ustanowiony w art. 24 ust. 2 ŚwRodzU termin jest niezgodny z art. 2 Konstytucji RP, gdyż narusza wynikający z zasady państwa prawnego nakaz przestrzegania przez ustawodawcę poprawnej legislacji. Przepis ten, w systemie przyznawania zasiłku pielęgnacyjnego, jest nielogiczny i niekonsekwentny w stopniu uniemożliwiającym realizację celu wynikającego z art. 69 Konstytucji RP. W świetle tego wyroku TK powołany przepis powinien być rozumiany w ten sposób, że osoba niepełnosprawna powinna otrzymać zasiłek pielęgnacyjny za okres, w którym jest – zgodnie z orzeczeniem właściwej władzy publicznej – niepełnosprawna w stopniu uzasadniającym jego przyznanie, przy czym istotne jest nie to, kiedy niepełnosprawny wystąpił z wnioskiem o świadczenie, ale to, czy rzeczywiście, w świetle orzeczenia właściwej władzy publicznej, był niepełnosprawny w odpowiednim dla przyznania zasiłku pielęgnacyjnego stopniu.

3. Zakres podmiotowy zasiłku pielęgnacyjnego

Zgodnie z art. 16 ust. 2 ŚwRodzU zasiłek pielęgnacyjny przysługuje wyłącznie niepełnosprawnemu dziecku, osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i osobie, która ukończyła 75. rok życia. Ustawodawca przyjął tu domniemanie, że osoby liczące więcej niż 75 lat wymagają wsparcia innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, a tym samym nie są one zdolne do sprawowania opieki nad innymi osobami. Jest to domniemanie, które w ramach postępowania wyjaśniającego może zostać podważone.

Podkreślenia wymaga, że w ŚwRodzU uregulowano przyznawanie różnego rodzaju świadczeń, nie tylko zasiłków pielęgnacyjnych, i przytoczony już wcześniej art. 23 ust. 1 ŚwRodzU dotyczy wszystkich tych świadczeń. Użyte w nim określenie „odpowiednio” oznacza, że legitymację do złożenia konkretnego wniosku ocenia się w zależności od rodzaju świadczenia, którego wniosek dotyczy. Legitymowaną do złożenia wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego jest osoba niepełnosprawna, zgodnie z ust. 2 komentowanego przepisu. Świadczenie to nie jest więc przyznawane rodzinie, a wyłącznie konkretnej osobie niepełnosprawnej.

II. Tezy z orzecznictwa

Przesłanki przyznania zasiłku pielęgnacyjnego

Ustalenie, czy wystąpiła ustawowa przesłanka przyznania zasiłku pielęgnacyjnego, przewidziana w art. 16 ust. 3 ŚwRodzU, tj. powstanie niepełnosprawności o umiarkowanym stopniu w wieku do ukończenia 21. roku życia, nie następuje wyłącznie na podstawie zapisu zawartego w orzeczeniu o niepełnosprawności; może nastąpić na podstawie innych dokumentów i oświadczeń niezbędnych do ustalenia prawa do zasiłku pielęgnacyjnego (wyr. WSA w Kielcach z 26.7.2012 r., II SA/Ke 431/12, Legalis).

Data powstania niepełnosprawności jako element konieczny do ustalenia prawa do zasiłku pielęgnacyjnego

Z treści art. 16 ust. 3 ŚwRodzU wynika, że określona w orzeczeniu data powstania niepełnosprawności jest elementem koniecznym do ubiegania się o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, przy czym prawo do takiego zasiłku powstaje tylko wówczas, gdy – zgodnie z wymogami ŚwRodzU – w orzeczeniu zostało stwierdzone, że niepełnosprawność u osoby ubiegającej się o taki zasiłek „powstała w wieku do ukończenia 21. roku życia” (wyr. WSA w Krakowie z 30.1.2008 r., II SA/Kr 662/07, Legalis).

Kontynuacja wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego wskutek wydania orzeczenia o niepełnosprawności z opóźnieniem

W sprawie o kontynuację zasiłku pielęgnacyjnego, o jakim mowa w art. 16 ŚwRodzU, w której kolejne orzeczenie o niepełnosprawności zostało przez uprawnione organy wydane z opóźnieniem wskutek okoliczności, za które strona nie ponosi odpowiedzialności, nie ma zastosowania przepis art. 24 ust. 3a ŚwRodzU w zakresie, w jakim określa on początek przyznania i wypłacenia zasiłku, uzależniając go od daty złożenia wniosku (wyr. WSA w Białymstoku z 12.4.2007 r., II SA/Bk 99/07, Legalis).

Pojęcie umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, o którym mowa w art. 16 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych

Pod pojęciem umiarkowanego stopnia niepełnosprawności o którym mowa w art. 16 ust. 3 ŚwRodzU, należy rozumieć, zgodnie z ustawową definicją zawartą w art. 3 pkt 20 ŚwRodzU: niepełnosprawność w umiarkowanym stopniu w rozumieniu przepisów RehZawU, całkowitą niezdolność do pracy orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do II grupy inwalidów (wyr. WSA w Białymstoku z 16.5.2006 r., II SA/Bk 60/06, Legalis).

II. Z praktyki

Zwrot nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego a wymóg zapoznania się z pouczeniem

PROBLEM: Czy pouczenie o okolicznościach, w których nie przysługuje prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, zamieszczone wyłącznie w formularzu wniosku o przyznanie świadczenia, chociażby nawet zostało ono opatrzone podpisem strony, jest wystarczające do uznania, że strona w sposób prawidłowy zapoznała się z treścią tego pouczenia i uprawnia organ administracji do orzeczenia zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego?

Pouczenie powinno być zamieszczone w decyzji ustalającej uprawnienie do świadczenia rodzinnego bądź też w odrębnym dokumencie, który strona otrzyma za potwierdzeniem odbioru. Warunku tego nie będzie spełniało pouczenie zamieszczone wyłącznie na formularzu wniosku o przyznanie świadczenia, chociażby nawet zostało ono opatrzone podpisem strony, który to formularz stanowi element akt administracyjnych sprawy, a strona nie ma do niego dostępu na co dzień.

Podstawę materialnoprawną odpowiedzi na powyższe pytanie stanowią przepisy ŚwRodzU. Stosownie do treści art. 16 ust. 6 ŚwRodzU zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest zobowiązana do ich zwrotu (art. 30 ust. 1 ŚwRodzU). Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 ŚwRodzU).

Warunek dotyczący pouczenia będzie można uznać za spełniony tylko wówczas, gdy będzie ono sformułowane w sposób jasny i zrozumiały dla strony, a skoro ma ono wywoływać w przyszłości skutki prawne wobec strony powinno być zindywidualizowane i skonkretyzowane.

Pouczenie powinno być ponadto dostępne dla strony w każdym czasie, tak aby miała ona możliwość skonfrontowania sytuacji, w jakiej się znajduje z okolicznościami podniesionymi w pouczeniu.

Pouczenie – zamieszczone na formularzu wniosku, w jego dolnej części, już po podpisie strony i bardzo drobnym drukiem, a przy tym skonstruowane enigmatycznie – nie odnosi się indywidualnie do jego adresata, a nadto jego brzmienie jest nieczytelne dla przeciętnego świadczeniobiorcy.

Przesłanki wskazane w art. 30 ust. 2 pkt 1 ŚwRodzU odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, że pobierane świadczenie było nienależne. Warunkiem uznania wypłaconego świadczenia za świadczenie nienależne jest więc istnienie po stronie świadczeniobiorcy świadomości, że uprawnienie do jego otrzymywania ustało. Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, a więc czy był skutecznie pouczony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie posiadanego uprawnienia – skutecznie, czyli w formie pisemnej przez wyraźne opisanie językiem dostosowanym do poziomu wiedzy prawniczej przeciętnego obywatela wszystkich zdarzeń, jakie mogą mieć wpływ na ustanie prawa lub wstrzymanie wypłaty świadczenia, ze wskazaniem sankcji grożących w razie niedopełnienia obowiązku udzielenia informacji.

Potwierdził to NSA w wyr. z 8.3.2013 r. (I OSK 1529/12, Legalis), nawiązując do wcześniejszych wyroków NSA z 27.10.2011 r. (I OSK 981/10, Legalis) i z 1.4.2011 r. (I OSK 2078/10, Legalis).

Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność oznacza więc formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, a więc nie wystarcza powołanie się na przepis prawa. Ponadto należy wskazać grożące stronie sankcje za wprowadzenie w błąd. Pouczenie takie powinno odpowiadać wymaganiom z art. 8 i 9 KPA (wyr. NSA z 8.3.2013 r., I OSK 1529/12, Legalis).

Zobacz także:

Więcej informacji dotyczących świadczeń opiekuńczych znajdziesz w module Pomoc społeczna >>



 

Przetestuj System Legalis

 
Zadzwoń:
22 311 22 22
Koszt połączenia wg taryfy operatora.
lub zostaw swoje dane, a Doradca zdalnie
zbada Twoje potrzeby i uruchomi dostęp:

W polu numeru telefonu należy stosować wyłącznie cyfry (min. 9).


Wyślij

* Pola wymagane

Zasady przetwarzania danych osobowych: Administratorem danych osobowych jest Wydawnictwo C.H.Beck sp. z o.o., Warszawa, ul. Bonifraterska 17, kontakt: daneosobowe[at]beck.pl. Dane przetwarzamy w celu marketingu własnych produktów i usług, w celach wskazanych w treści zgód, jeśli były wyrażane, w celu realizacji obowiązków prawnych, oraz w celach statystycznych. W sytuacjach przewidzianych prawem, przysługują Ci prawa do: dostępu do swoich danych, otrzymania ich kopii, sprostowania, usunięcia, ograniczenia przetwarzania, przenoszenia, cofnięcia zgody oraz wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania danych. Pełne informacje w Polityce prywatności.


Wydawnictwo C.H.Beck
ul. Bonifraterska 17
00-203 Warszawa
Tel: 22 311 22 22
E-mail: legalis@beck.pl
NIP: 522-010-50-28, KRS: 0000155734
Sąd Rejonowy dla miasta stołecznego Warszawy
w Warszawie Kapitał Spółki: 88 000 zł

Zasady przetwarzania danych osobowych