Procedura odwrócona, o której mowa w art. 139 ust. 1 Prawa zamówień publicznych, polega na tym, że zamawiający najpierw dokonuje badania i oceny ofert, a dopiero następnie weryfikuje wykonawcę, którego oferta została najwyżej oceniona, w zakresie spełniania warunków udziału w postępowaniu oraz braku podstaw wykluczenia, co ma na celu usprawnienie i przyspieszenie postępowania. Choć mechanizm ten został ustawowo przewidziany wyłącznie dla przetargu nieograniczonego, zgodnie ze stanowiskiem UZP może być również stosowany w trybie podstawowym (art. 275 pkt 1 i pkt 2 Prawa zamówień publicznych – w tym drugim przypadku pod warunkiem rezygnacji z negocjacji), o ile zamawiający jednoznacznie przewidzi taką procedurę w SWZ oraz szczegółowo określi kolejność i zasady podejmowanych czynności.
Procedura odwrócona, o której mowa w art. 139 ust. 1 Prawa zamówień publicznych, stanowi szczególny mechanizm prowadzenia postępowania. Polega ona najpierw na dokonaniu badania i oceny ofert, a następnie kwalifikacji podmiotowej wykonawcy, którego oferta została najwyżej oceniona, w zakresie braku podstaw wykluczenia oraz spełniania warunków udziału w postępowaniu. Rozwiązanie to ma na celu przede wszystkim usprawnienie i przyspieszenie postępowania, ograniczenie formalizmu oraz zmniejszenie obciążeń zarówno po stronie zamawiającego, jak i wykonawców. Należy jednak podkreślić, że ustawodawca wprost uregulował procedurę odwróconą wyłącznie dla postępowań prowadzonych w trybie przetargu nieograniczonego. Oznacza to, że norma ta znajduje bezpośrednie zastosowanie jedynie do tego trybu udzielenia zamówienia. Wynika to z konstrukcji samego przepisu oraz systematyki ustawy, w której procedura odwrócona została przypisana do postępowań jednoetapowych, tj. takich, w których nie występuje odrębny etap kwalifikacji wykonawców przed oceną ofert. W praktyce oznacza to, że mechanizm określony w art. 139 ust. 1. Prawa zamówień publicznych nie może być automatycznie stosowany do wszystkich trybów udzielania zamówień publicznych.
Jednocześnie zarówno doktryna, jak i stanowisko UZP wskazują, że dopuszczalne jest zastosowanie analogicznego mechanizmu także w trybie podstawowym, o którym mowa w art. 275 pkt 1 oraz art. 275 pkt 2 Prawa zamówień publicznych. Potwierdza to opinia UZP pt. „Zastosowanie tzw. procedury odwróconej w postępowaniach prowadzonych w trybie podstawowym” dostępna pod adresem https://www.gov.pl/web/uzp/zastosowanie-tzw-procedury-odwroconej-w-postepowaniach-prowadzonych-w-trybie-podstawowym. W opinii tej wskazano, że zamawiający może ukształtować postępowanie w taki sposób, aby najpierw dokonać oceny ofert, a dopiero następnie badać podmiotowe przesłanki wobec wykonawcy, którego oferta została najwyżej oceniona. W przypadku trybu podstawowego z możliwością negocjacji, o którym mowa w art. 275 pkt 2 Prawa zamówień publicznych, możliwość zastosowania procedury odwróconej istnieje jednak wyłącznie wtedy, gdy zamawiający ostatecznie nie zdecyduje się na prowadzenie negocjacji.
Istotne znaczenie ma również podstawa prawna zastosowania tego rozwiązania w trybie podstawowym. W takim przypadku procedura odwrócona nie wynika bezpośrednio z art. 139 Prawa zamówień publicznych, lecz z autonomii organizacyjnej zamawiającego oraz treści SWZ. Oznacza to, że źródłem uprawnienia zamawiającego do zastosowania odwróconej kolejności badania i oceny ofert nie jest norma ustawowa przewidziana dla przetargu nieograniczonego, lecz odpowiednie postanowienia w SWZ. Z tego względu zamawiający powinien w sposób jednoznaczny, precyzyjny i wyczerpujący opisać w SWZ sposób prowadzenia postępowania, kolejność czynności oraz zasady badania ofert i wykonawców. W praktyce oznacza to konieczność szczegółowego wskazania w dokumentach zamówienia, że zamawiający najpierw dokona badania i oceny ofert, a dopiero po wyborze oferty najwyżej ocenionej będzie badał, czy wykonawca spełnia warunki udziału w postępowaniu oraz czy nie zachodzą wobec niego podstawy wykluczenia. Specyfikacja warunków zamówienia powinna również określać sposób postępowania w sytuacji, gdy wykonawca najwyżej oceniony nie spełni warunków udziału w postępowaniu albo będzie podlegał wykluczeniu. W takim przypadku zamawiający powinien wskazać, że dokona analogicznego badania wobec kolejnego wykonawcy, którego oferta uzyskała najwyższą liczbę punktów. Takie rozwiązanie ma istotne zalety praktyczne. Po pierwsze, pozwala ograniczyć zakres czynności formalnych wykonywanych przez zamawiającego jedynie do wykonawcy, którego oferta ma realne szanse na uzyskanie zamówienia. Po drugie, przyczynia się do skrócenia czasu trwania postępowania, co ma szczególne znaczenie w postępowaniach o dużej liczbie ofert. Wreszcie procedura odwrócona realizuje zasadę efektywności postępowania oraz racjonalizacji działań zamawiającego.
