Co do zasady do okresów zatrudnienia wlicza się okresy pozostawania w stosunku pracy. Niemniej jednak z orzecznictwa sądowego wynika, że w przypadku księży, którzy przed 1.9.1997 r. wykonywali pracę w szkołach jako katecheci bez wynagrodzenia, lecz w warunkach właściwych dla stosunku pracy, okres ten może zostać uznany za zatrudnienie na podstawie stosunku pracy jako nauczycieli religii.
Do okresów pracy uprawniających pracowników jednostek sfery budżetowej – m.in. do dodatku za wieloletnią pracę, nagrody jubileuszowej czy jednorazowej odprawy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę – wlicza się wszystkie poprzednio zakończone okresy zatrudnienia oraz inne okresy, jeżeli na mocy odrębnych przepisów podlegają zaliczeniu do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze.
Okresy zatrudnienia należy rozumieć jako okresy pozostawania w stosunku pracy. Zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy, przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.
Z porozumienia zawartego w dniu 12.3.1992 r. pomiędzy Konferencją Episkopatu Polski a Ministrem Edukacji Narodowej, dotyczącego nieodpłatnego nauczania religii przez księży Kościoła katolickiego, wynika, że jego zawarcie było podyktowane trudną sytuacją finansową państwa, w szczególności szkół publicznych. W związku z tym księża i inni duchowni nauczający religii mieli wykonywać tę pracę nieodpłatnie. Porozumienie to obowiązywało do końca roku szkolnego 1996/1997.
W tym okresie zakres obowiązków i wymagania kwalifikacyjne wobec katechetów świeckich i duchownych były zasadniczo tożsame, z tym że duchowni nie otrzymywali wynagrodzenia oraz podlegali wyższym wymaganiom merytorycznym. Nie mieli oni wpływu na formę prawną wykonywania pracy, a z uwagi na podporządkowanie przełożonym kościelnym nie kwestionowali przyjętych rozwiązań (por. wyrok SN z 11.4.2019 r., sygn. I UK 38/19).
Dodatkowo w dniu 28.7.1993 r. podpisano konkordat między Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską (Dz.U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318), którego art. 12 odnosi się do organizacji nauczania religii w szkołach publicznych. Zgodnie z ust. 3 tego artykułu nauczyciele religii muszą posiadać upoważnienie (missio canonica) wydane przez biskupa diecezjalnego.
Na podstawie kan. 805 Kodeksu Prawa Kanonicznego (Decretum nr 48/84/P. Prymasa Polski z 4.12.1983 r.) ordynariusz miejsca posiada prawo mianowania lub zatwierdzania nauczycieli religii oraz ich odwoływania, jeżeli wymaga tego dobro religii lub obyczajów.
Z § 5 ust. 1 rozporządzenia w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach wynika, że szkoła mogła zatrudnić nauczyciela religii wyłącznie na podstawie imiennego, pisemnego skierowania wydanego przez właściwego biskupa diecezjalnego. Nauczyciele ci byli zatrudniani zgodnie z przepisami Karty Nauczyciela, z tym że w odniesieniu do księży i diakonów stosowano szczególne zasady wynikające z porozumień zawartych z kościołami i związkami wyznaniowymi.
Księża wykonywali wszystkie obowiązki nauczyciela – zarówno w pełnym, jak i niepełnym wymiarze czasu pracy – jednak bez wynagrodzenia. Dopiero od 1.9.1997 r. zaczęto zawierać z duchownymi standardowe umowy o pracę.
Ówczesny stan prawny wskazuje, że praca wykonywana przez księży była tożsama pod względem obowiązków i kwalifikacji z pracą wykonywaną po zawarciu umowy o pracę.
Z orzecznictwa wynika, że mimo braku formalnego zawarcia umowy o pracę przed 1.9.1997 r. oraz nieodpłatnego charakteru świadczenia pracy, można uznać, że faktycznie istniał stosunek pracy.
Pozbawienie duchownych wynagrodzenia, wynikające z porozumienia między stroną kościelną a rządową, nie powodowało nieważności takiego stosunku prawnego (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 30.6.2017 r., sygn. III AUa 1705/15, Legalis).
Jeżeli zatem księdza łączył ze szkołą stosunek pracy i wykonywał on obowiązki nauczyciela religii, okres ten może zostać zaliczony do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze.
Brak świadectwa pracy nie przesądza o niemożności zaliczenia tego okresu, ponieważ jego niewystawienie wynikało z braku formalnej umowy o pracę, co z kolei było konsekwencją ówczesnych uwarunkowań prawnych.
Niniejsza odpowiedź opiera się m.in. na wyroku Sądu Rejonowego / Okręgowego w Rybniku, V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 24.11.2021 r. (sygn. akt V P 42/21, Legalis).
