Uzasadnienie zmiany przepisów
PomocUkrainaU wprowadziła nadzwyczajne instrumenty prawne i organizacyjne, służące szybkiej rejestracji i potwierdzaniu legalności pobytu, umożliwiające dostęp do niezbędnych usług publicznych oraz w wielu przypadkach zmniejszenie wydatków, jakie pociągałoby za sobą korzystanie z obowiązujących przepisów, które nie były przystosowane do napływu tak ogromnej liczby uchodźców w tak krótkim czasie.
PomocUkrainaU została uchwalona w trybie interwencyjnym i jako rozwiązanie tymczasowe, stanowiła skuteczną reakcję na bezprecedensowy napływ uchodźców spowodowany agresją Federacji Rosyjskiej na Ukrainę. Celem procedowanej w Parlamencie ustawy jest wygaszenie specjalnych rozwiązań dedykowanych ukraińskim uchodźcom, ujednolicenie systemu wsparcia dla wszystkich uchodźców, podlegających ochronie czasowej, dostosowanie przepisów do nowego etapu sytuacji migracyjnej oraz przejście z rozwiązań nadzwyczajnych do systemowych.
Po niemal czterech latach sytuacja uchodźców w Polsce jest bardziej stabilna, a instytucje publiczne i samorządy nauczyły się obsługiwać nowoprzybyłych cudzoziemców w ramach zwykłych procedur. Większość uchodźców znalazła zatrudnienie, a ich dzieci uczęszczają do szkół i są w procesie integracji z polskimi uczniami. Dlatego jak wskazuje MSWiA dalsze utrzymywanie ustawy, zawierającej rozwiązania specjalne, może tworzyć ryzyko nierównego traktowania w relacjach do ogólnego reżimu prawa dla cudzoziemców. Jednocześnie wiele rozwiązań przewidzianych w specustawie jest szczelnych, skutecznych i tańszych dla budżetu państwa wobec obecnych rozwiązań systemowych. Stąd też nowe przepisy mają zmierzać również do przeniesienia części z nich do OchrCudzU, która wdrożyła dyrektywę Rady 2001/55/WE z 20.7.2001 r. w sprawie minimalnych standardów przyznawania tymczasowej ochrony na wypadek masowego napływu wysiedleńców oraz środków wspierających równowagę wysiłków między Państwami Członkowskimi związanych z przyjęciem takich osób wraz z jego następstwami.
Zakres nowelizacji OchrCudzU będzie obejmował przeniesienie ze specustawy mechanizmów rejestracji beneficjenta ochrony czasowej (PESEL UKR) oraz potwierdzania tożsamości (elektroniczny dokument pobytowy tzw. DIIA), zamiast zaświadczeń Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców wydawanych w formie papierowej. Konieczne jest także dokonanie zmian odnoszących się do zasad dostępu beneficjentów ochrony czasowej do świadczeń socjalnych, w tym świadczeń medycznych oraz ich zakwaterowania, a także weryfikacji przesłanek ich udzielenia. Przygotowane przepisy oznaczają wprowadzenie jednolitych zasad dla beneficjentów ochrony czasowej, którym Polska ma obowiązek, zgodnie z decyzją Rady Unii Europejskiej, udzielać pomocy do 4.3.2027 r.
Spójny system
Ustawa o wygaszeniu rozwiązań wynikających z PomocUkrainaU to wprowadzenie jednego, spójnego systemu wsparcia dla wszystkich cudzoziemców z ochroną czasową (niezależnie od obywatelstwa) – w zakresie świadczeń społecznych, rynku pracy i opieki zdrowotnej. To także dalsza możliwość zamiany ochrony czasowej na stabilniejsze formy pobytu. Dla obcokrajowców przyjeżdżających do Polski korzystanie z takiej ochrony będzie możliwe wyłącznie pod warunkiem złożenia w ciągu 30 dni od przybycia do Polski wniosku o nadanie numeru PESEL ze statusem UKR. Brak takiego wniosku to rezygnacja z ochrony czasowej. Uchodźcy z Ukrainy, którzy posiadają nr PESEL ze statusem UKR, po 4.3.2026 r. staną się beneficjentami ochrony czasowej w rozumieniu nowego systemu. Jednak ci, którzy mieli nadany PESEL jedynie poprzez oświadczenie, będą musieli potwierdzić tożsamość w gminie na podstawie ważnego dokumentu podróży. W przeciwnym razie po 31.8.2026 r. utracą ochronę czasową. Ustawa zakłada utrzymanie kluczowych udogodnień: PESEL UKR jako potwierdzenie legalnego pobytu, elektroniczny dokument Diia.pl, dodatkowo przewidziano dostęp do aplikacji mObywatel dla uchodźców, uproszczone zasady podejmowania pracy i prowadzenia działalności gospodarczej.
Ochrona zdrowia
Ustawa przewiduje stopniowe przejście w ochronie zdrowia na zasady zbliżone do obywateli polskich (składki i ubezpieczenie), z zachowaniem wyjątków m.in. dla dzieci, kobiet w ciąży, ofiar przemocy, rannych żołnierzy oraz nagłych przypadków. W konsekwencji znacznie ograniczony zostaje również dostęp do bezpłatnej opieki zdrowotnej dla osób nieubezpieczonych. Będą funkcjonować tak samo, jak nieubezpieczeni obywatele Polski.
Świadczenia socjalne
W zakresie dostępu do świadczeń z pomocy społecznej – zostanie on ograniczony do tych, które przysługują cudzoziemcom, przebywających ze względów humanitarnych lub na podstawie zgody na pobyt tolerowany. Będą mieli prawo do schronienia, posiłku, niezbędnego ubrania oraz zasiłku celowego. Przepisy przejściowe zapewnią m.in.: dokończenie wypłat świadczeń rodzinnych, prawidłowe rozliczenie środków przekazanych samorządom i rozliczenie Funduszu Pomocy oraz zachowanie nabytych uprawnień edukacyjnych, zawodowych i gospodarczych.
System edukacji
Do końca roku szkolnego 2025/2026 utrzymane zostaną dodatkowe lekcje języka polskiego, oddziały przygotowawcze oraz uproszczone zasady zatrudniania nauczycieli i asystentów międzykulturowych. Później nastąpi pełne przejście na ogólne zasady. Grupy, które utracą uprawnienia, tj. dzieci powyżej jednego roku życia, samotni opiekunowie trojga lub więcej dzieci, opiekunowie tymczasowi i pełnoletni uczniowie szkół, będą mogły zamieszkiwać w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania do 30.6.2026 r. To pozwoli osobom, które przestaną być określane jako grupy wrażliwe, usamodzielnić się i opuścić ośrodki.
