Z problematyki przestępnego wyłudzenia zamówienia publicznego

 
Przestępstwo ujęte w art. 297 § 1 KK to typ przestępstwa występującego w kilku odmianach, w tym jako przestępstwo oszustwa w zamówieniach publicznych (oszustwa przetargowego, wyłudzenia zamówienia publicznego). Zgodnie z brzmieniem art. 297 § 1 KK ten, kto w celu uzyskania zamówienia publicznego dla siebie lub kogoś innego, od organu lub instytucji dysponującej środkami publicznymi, przedkłada dokument podrobiony, przerobiony, poświadczający nieprawdę lub nierzetelny albo nierzetelne pisemne oświadczenie dotyczące okoliczności o istotnym znaczeniu dla uzyskania takiego zamówienia, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Wyłudzenia dopuszcza się zazwyczaj wykonawca ubiegający się o zamówienie publiczne, przedkładając fałszywy lub nierzetelny dokument lub oświadczenie w przetargu w celu wykazania spełniania wymaganych warunków podmiotowych lub braku podstaw do wykluczenia z postępowania (art. 24 ZamPublU), ewentualnie w celu udowodnienia wymaganej jakości oferowanych dostaw, usług lub robót budowlanych. Prowadzi to często do sytuacji, gdy wprowadzony w błąd zamawiający udziela bezzasadnie zamówienia osobie, która nie zasługuje na dopuszczenie do umowy finalnej. Jednak w perspektywie przypisania odpowiedzialności karnej z art. 297 KK bez znaczenia pozostaje okoliczność, czy osoba przedkładająca wymienione w tym przepisie dokumenty faktycznie zrealizowała rzetelnie umowę o zamówienia publiczne lub czy oferta takiej osoby obiektywnie była najlepsza, bez znaczenia dla realizacji znamion typu jest nawet okoliczność, czy doszło do wprowadzenia w błąd zamawiającego. Istota oszustwa w zamówieniach publicznych z art. 297 § 1 KK polega bowiem na dezinformacji zamawiającego celem uzyskania zamówienia publicznego oraz naruszeniu zasad uczciwej konkurencji, a nie tylko stworzeniu samego zagrożenia dla interesów majątkowych zamawiającego. Przedmiotem ochrony omawianego typu jest m.in. zaufanie do rzetelności i zdolności wykonawcy do należytego wypełnienia zobowiązania
P. Kardas [w:] W. Wróbel (red.), A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Tom II. Komentarz do art. 212–278–363 (cz. 2), Warszawa 2017, s. 633–634 oraz literatura i orzecznictwo tam prezentowane. Patrz też wyrok SN z 5.5.2011 r., IV KK 57/11, Legalis.
. Nie bez znaczenia jest tu także ochrona uczciwej
konkurencji, zwłaszcza w odniesieniu do innych wykonawców ubiegających się o to samo zamówienie w trybie przetargowym, którzy wskutek czynu zabronionego tracą szanse na uzyskanie zamówienia publicznego
IV KK 57/11, Legalis. Szerzej zob. J. Skorupka, Podstawy karania oszustw przetargowych ze szczególnym uwzględnieniem zamówień publicznych, „Prokurator” Nr 1/2008; D. Jagiełło, Oszustwa przetargowe, Zamówienia Publiczne, „Doradca” Nr 9/2008, s. 76 i n.; C. Bylica, Oszustwo kredytowe na tle obecnego i przyszłego stanu prawnego, PS Nr 3/1998, s. 78 i n.
. Ubieganie się o zamówienie publiczne z naruszeniem zasad, w sposób opisany w art. 297 § 1 KK, zakłóca prawidłowe funkcjonowanie systemu zamówień publicznych bez względu na okoliczność, czy do wyłudzenia zamówienia za pomocą bezprawnych zachowań faktycznie doszło. Można jednak zauważyć, że zgodnie z przewidzianą w art. 297 § 3 KK klauzulą bezkarności nie podlega karze sprawca, który przed wszczęciem postępowania karnego dobrowolnie zapobiegł wykorzystaniu wsparcia finansowego lub instrumentu płatniczego, określonych w art. 297 § 1 KK, co w omawianej klasie sytuacji oznacza dobrowolną rezygnację z dotacji lub zamówienia publicznego oraz ewentualne zaspokojenie roszczeń pokrzywdzonego. Formuła rezygnacji wymaga jednoznacznego oświadczenia złożonego instytucji, która złożyła zamówienie. Rezygnacja z zamówienia publicznego może także przybierać postać odstąpienia od jego realizacji w przewidzianej przez prawo formie
O. Górniok, Prawo karne gospodarcze. Komentarz, Toruń 1997 s. 33.
. Artykuł 297 § 3 KK nie nakłada przy tym na sprawcę żadnych dodatkowych warunków mających mu zagwarantować bezkarność, jak ujawnienie przed organami ścigania wszystkich okoliczności popełnionego przestępstwa czy też osób współdziałających
P. Kardas, Kodeks..., op. cit., s. 657 i literatura oraz orzecznictwo tam cyt.
. Jako moment wszczęcia postępowania karnego w rozumieniu art. 297 § 3 KK należy wskazać moment wszczęcia postępowania karnego w sprawie (in rem), nie zaś przeciwko osobie (in personam)
Szerzej P. Kardas, s. 584–585 i literatura oraz orzecznictwo tam cyt.
. W przypadku współdziałania sprawcy z innymi osobami dla spełnienia przesłanek niekaralności konieczne jest ustalenie, że sprawca podjął te starania dobrowolnie oraz że on był inicjatorem niewykorzystywania uzyskanej w sposób przestępny instytucji
Wyrok SN z 19.8.1974 r., I KR 35/74, OSNKW Nr 12/1974, poz. 225.
. Należy jednak podkreślić, że klauzula bezkarności obejmuje jedynie karalność za przestępstwo z art. 297 KK, jeżeli natomiast sprawca zrealizował „po drodze” znamiona innych przestępstw, jak omówione w dalszej części artykułu np. przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów, ochronie informacji, mieniu, to za te przestępstwa może ponosić odpowiedzialność karną.
 
Czyn stypizowany w art. 297 § 1 to przestępstwo powszechne, co oznacza, że jego sprawcą może być każdy człowiek zdolny do poniesienia odpowiedzialności karnej. Bez znaczenia w perspektywie realizacji znamion czynu zabronionego pozostaje okoliczność, czy sprawca przedkłada dokumenty opisane w art. 297 § 1 KK w celu uzyskania zamówienia publicznego dla siebie, czy dla innego podmiotu i ewentualnie na jakiej podstawie ten podmiot reprezentuje. Zakres kryminalizacji art. 297 § 1 KK obejmuje przede wszystkim zachowania osób, które występują po stronie potencjalnego wykonawcy. Jednak omawiany typ może znaleźć zastosowanie także w odniesieniu do osób, które występują po stronie zamawiającego, jeżeli dopuszczają się pomocnictwa do oszustwa w zamówieniach publicznych, tj. umyślnie ułatwiają innym osobom popełnienie przestępstwa z art. 297 § 1 KK, np. udzielając rady lub informacji; ewentualnie wbrew prawnemu, szczególnemu obowiązkowi niedopuszczenia bezprawnego zakłócania postępowania o udzielenie zamówienia publicznego swoim zaniechaniem ułatwiają innej osobie jego popełnienie (art. 18 § 3 KK w zw. z art. 297 § 1 KK). Przestępstwo pomocnictwa do oszustwa przetargowego przez działanie polegające np. na udzielaniu rad, informacji, preparowaniu dokumentów lub oświadczeń może popełnić każdy człowiek zdolny do poniesienia odpowiedzialności karnej. W sytuacji gdy sprawca nie zapobiega opisanym w art. 297 § 1 KK nieprawidłowościom popełnianym przez inną osobę, za pomocnictwo przez zaniechanie może odpowiedzieć jedynie osoba, na której ciążył prawny obowiązek niedopuszczania do tych nieprawidłowości w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego.
 
Artykuł 297 § 2 KK przewiduje występek polegający na niepowiadamianiu właściwego podmiotu o powstaniu sytuacji mogącej mieć wpływ na wstrzymanie albo ograniczenie udzielanego zamówienia publicznego. Jest to przestępstwo indywidualne właściwe: może je popełnić jedynie osoba, na której ciąży prawny obowiązek powiadomienia właściwego podmiotu o powstaniu sytuacji mogącej mieć wpływ na wstrzymanie albo ograniczenie wysokości udzielonego zamówienia publicznego. Prawny obowiązek może wynikać bezpośrednio z umowy o pracę, ale można go także dekodować na podstawie przepisów powszechnie obowiązujących aktów normatywnych, tj. Konstytucji RP, ustaw, rozporządzeń, a także aktów o charakterze prawa wewnętrznego, jak zarządzenia, uchwały, statuty, regulaminy, instrukcje urzędowania, polecenia służbowe, rozkazy, a także w oparciu o tzw. ogólne reguły postępowania z określonym dobrem prawnym, czyli w badanym przypadku mogą to być reguły wynikające z tzw. istoty urzędowania
Na temat pojęcia obowiązków ciążących na funkcjonariuszu publicznym w kontekście art. 231 KK patrz np. wyrok SN 20.3.2018 r. II KK 368/17, Legalis; A. Zoll [w:] A. Zoll (red.), Kodeks karny. Komentarz. Część szczególna, t. 2, Kraków 1999, s. 778–779; idem, Przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków przez funkcjonariusza publicznego w świetle Europejskiego Kodeksu Dobrej Administracji [w:] Ius et lex. Księga jubileuszowa profesora Andrzeja Kabata, S. Pikulski (red.), B. Brzeziński, M. Goettel, A. Biegalski, Olsztyn 2004, s. 433. Szerzej interesujące uwagi: A. Barczak-Oplustil, Naruszenia Konstytucji RP a zakres odpowiedzialności funkcjonariusza publicznego z art. 231 KK, CzPKiNP z. 4/2017, s. 135–158.
.
 
-
dokument podrobiony;
-
dokument przerobiony;
-
dokument poświadczający nieprawdę;
-
nierzetelny dokument;
-
nierzetelne pisemne oświadczenie co do okoliczności istotnych w rozumieniu Prawa zamówień publicznych
Wyrok SA w Łodzi z 26.7.2000 r., II Aka 93/00, Legalis.
.
 
 
Dla przypisania odpowiedzialności karnej nie ma konieczności wystąpienia i przypisywania sprawcy skutku w postaci uzyskania zamówienia publicznego lub narażenia na szkodę interesów majątkowych zamawiającego. Jeżeli uzyskanie zamówienia zagroziło interesom majątkowym zamawiającego, zasadne jest po ustaleniu pozostałych przesłanek odpowiedzialności karnej przypisanie obok oszustwa przetargowego znamion oszustwa klasycznego (art. 286 § 1 KK i art. 297 § 1 KK w zw. z art. 11 § 2 KK). Przestępstwo stypizowane w art. 297 § 1 może zatem w praktyce niejednokrotnie pozostawać w jednoczynowym rzeczywistym zbiegu z przestępstwem oszustwa klasycznego, opisanym w art. 286 § 1 KK, jeżeli wyłudzenie zamówienia publicznego łączy się jednocześnie z doprowadzeniem zamawiającego do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Przedmiotem ochrony z art. 286 § 1 KK jest indywidualny interes gospodarczy pokrzywdzonego. Przyjęcie kwalifikacji z art. 297 § 1 KK i 286 § 1 w zw. z art. 11 § 2 KK jest zasadne wówczas, gdy sprawca swoim zachowaniem zaatakuje zarówno „ponadindywidualne interesy gospodarcze całego społeczeństwa”, jak i „indywidualne interesy majątkowe” zamawiającego. Jeżeli wprowadzenie zamawiającego w błąd nie dotyczy kwestii mających znaczenie dla decyzji o rozporządzeniu mieniem, nie należy rozważać kwalifikacji z art. 286 § 1 KK, brak bowiem niedozwolonego ataku na dobro prawnie chronione. Natomiast jeżeli okoliczności, co do których ubiegający się o zamówienie publiczne wprowadza zamawiającego w błąd, rzutują w okolicznościach danego przypadku na poziom ryzyka podejmowanej przez zamawiającego decyzji gospodarczej, należy rozważyć kwalifikację z art. 297 § 1 KK i art. 286 § 1 KK w zw. z 11 § 2 KK. Przykładowo przedłożenie w postępowaniu o zamówienie publiczne nieprawdziwych informacji w oświadczeniach lub dokumentach w zakresie posiadanej przez wykonawcę „wiedzy i doświadczenia” lub karalności realizuje znamiona 297 § 1 KK, ale nie musi jednocześnie stanowić zagrożenia dla prawidłowej realizacji umowy, co wyłącza kwalifikację z art. 286 KK. Należy zauważyć, że ustalenie, iż zachowanie uczestnika postępowania ubiegającego się w bezprawny sposób o zamówienie publiczne stanowi atak na interesy majątkowe zamawiającego, to warunek konieczny, ale zaledwie wstępny, do przypisania odpowiedzialności za oszustwo z art. 286 § 1 KK. Postać jurydyczna 286 § 1 KK różni się bowiem zasadniczo od 297 § 1 KK. Klasyczne oszustwo to typ skutkowy, w którym celem przypisania sprawcy odpowiedzialności karnej za dokonanie konieczne jest także wykazanie, że sprawca doprowadził działaniem do skutku w postaci „niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem”. Oczywiście skutku w postaci „rozporządzania własnym lub cudzym mieniem” nie utożsamia się w judykaturze z „wyrządzeniem szkody” rozumianej jako zaistnienie rzeczywistej straty
Wyrok SN z 30.7.2000 r., V KKN 267/00, OSNKW Nr 9–10/2000, poz. 85.
. Przyjmuje się, że skutek w postaci „niekorzystnego rozporządzenia mieniem” to pojęcie szersze od terminów „szkoda” lub „strata”
Wyrok SA w Łodzi z 29.1.2001 r., II AKa 74/01, Legalis; postanowienie SN z 15.6.2007 r., I KZP 13/07, OSNKW Nr 7–8/2007, poz. 56.
. Wskazuje się, że jest to każda czynność o charakterze określonej dyspozycji majątkowej, odnosząca się do ogółu praw majątkowych i zobowiązań kształtujących sytuację majątkową, skutkująca ogólnym pogorszeniem sytuacji majątkowej pokrzywdzonego
Przykładowo wyroki SN: z 14.1.2010 r., V KK 235/09, OSNKW z. 6/2010, poz. 50; 29.8.2012 r., V KK 419/11, OSNKW z. 12/2012, poz. 133; postanowienie SN 10.1.2014 r., II KK 10/13, Legalis.
. Nastąpienie skutku w postaci „niekorzystnego rozporządzenia mieniem” nie oznacza zatem konieczności wyrządzenia przez sprawcę rzeczywistej szkody ani też jej niepowetowalności, mogą to być np. spodziewane, a utracone korzyści
Postanowienie SN 15.6.2007 r., I KZP 13/07, OSNKW Nr 7–8/2007, poz. 56.
, a nawet doprowadzenie do sytuacji, w której interesy majątkowe pokrzywdzonego ulegają pogorszeniu z uwagi na zmniejszenie szans na zaspokojenie jego roszczeń w przyszłości czy też zwiększenie po jego stronie ryzyka
Wyrok SN z 30.8.2000 r., V KKN 267/00, OSNKW Nr 9–10/2000, poz. 85; wyrok SN 28.6.2000 r., III KKN 86/98, OSNKW Nr 7–8/2000, poz. 65; wyrok SA w Szczecinie z 12.6.2014 r., II AKa 65/14, Legalis; wyrok SA w Lublinie z 18.6.2002 r., II AKa 343/01, OSA Nr 2/2003, poz. 7; wyrok SN z 2.10.2015 r., III KK 148/15, Legalis.
. Ustawowe znamię „niekorzystnego rozporządzenia mieniem” zostaje spełnione wówczas, gdy sprawca – działając w sposób opisany w art. 286 § 1 KK – doprowadza inną osobę do takiego rozporządzenia mieniem, które jest niekorzystne z punktu widzenia jej interesów; samo powstanie szkody w mieniu nie stanowi koniecznego warunku do uznania, że doszło do realizacji tego znamienia
Wyrok SN z 28.6.2017 r., III KK 100/17, Legalis.
. Przykładowo za „niekorzystne rozporządzenie mieniem” uzasadniające zakwalifikowanie zachowania sprawcy jako oszustwa przetargowego,
a także oszustwa klasycznego można uznać udzielenie zamówienia publicznego wykonawcy, który nie gwarantuje prawidłowego lub terminowego spełnienia świadczenia, do którego się zobowiązał, lub wykonawcy, który nie dysponuje możliwością dostarczenia urządzenia o specyfikacji i wartości oczekiwanej przez zamawiającego; wykonawcy, który wykonał zamówienie w cenie niekorzystnej dla zamawiającego; wykonawcy, który stworzył zwiększony poziom ryzyka niepowodzenia planowanego przedsięwzięcia gospodarczego w porównaniu z sytuacją, w której zamawiający rozstrzygałby postępowanie i rozstrzygałby o wygranej w przetargu, wybierając wykonawcę i nie pozostając pod wpływem błędu, o którym mowa w art. 286 § 1 KK. Dla przypisania znamion strony przedmiotowej przestępstwa z art. 286 § 1 KK należy zatem wykazać zaistnienie skutku w postaci „niekorzystnego rozporządzenia mieniem”, a także powiązanie pomiędzy zachowaniem sprawczym polegającym na wprowadzeniu pokrzywdzonego w błąd albo wyzyskaniu błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania a tymże skutkiem. Niebagatelną praktyczną trudnością w porównaniu z wykazaniem realizacji znamion 297 § KK jest wykazanie znamion strony podmiotowej przestępstwa z art. 286 KK, gdyż należy udowodnić, że sprawca już w momencie podejmowania określonych w nim czynności sprawczych, tj. np. w chwili przedkładania dokumentów i oświadczeń w toku ubiegania się o zamówienie publiczne, miał zamiar bezpośredni, tj. świadomość i chęć doprowadzenia zamawiającego do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Natomiast w przypadku oszustwa w zamówieniach publicznych wystarczające jest wykazanie, że sprawca w momencie przedkładania opisanych w art. 297 § 1 KK miał zamiar przedłożenia tego rodzaju dokumentów i oświadczeń w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego.
 
Wracając do problematyki realizacji znamion strony przedmiotowej przestępstwa stypizowanego w art. 297 § 1 KK, wypada przybliżyć pojęcia dokumentu:
a)
podrobionego,
b)
przerobionego,
c)
poświadczającego nieprawdę,
d)
nierzetelnego,
e)
nierzetelnego pisemnego oświadczenia co do okoliczności istotnych, w kontekście karalnego przedłożenia w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego.
 
Zgodnie z definicją legalną pojęcia „dokument” zawartą w art. 115 § 14 KK dokumentem jest każdy przedmiot lub inny zapisany nośnik informacji, z którym jest związane określone prawo albo który ze względu na zawartą w nim treść stanowi dowód prawa, stosunku prawnego lub okoliczności mającej znaczenie prawne. Dokument może być zatem zapisany (utrwalony) na dowolnym nośniku informacji ‒ zarówno materialnym, jak i niematerialnym ‒ gdyż o tym, czy dany obiekt jest dokumentem, decyduje jedynie treść, jaką zawiera. Prawo karne nie posługuje się odrębnym pojęciem dokumentu elektronicznego. Tak zwany dokument elektroniczny jest dokumentem w rozumieniu art. 115 § 14 KK, o ile tylko stanowi nośnik danych, na którym przy użyciu dowolnych urządzeń technicznych została zapisana określna w art. 115 §14 KK zawartość, tj. treść, stanowiąca dowód prawa, stosunku prawnego lub okoliczności mającej znaczenie prawne lub z nośnikiem tym jest związane określone prawo. Dokumentem w rozumieniu prawa karnego może być przykładowo: pismo nadane faksem
Wyrok SA w Warszawie z 25.2.1998 r., II AKa 384/97, Legalis.
, wydruk komputerowy, skan oryginalnego dokumentu, elektroniczne zdjęcie oryginalnego dokumentu, kserokopia oryginalnego dokumentu, nawet jeśli nie jest potwierdzona za zgodność z oryginałem, wypełniony określoną treścią formularz lub gotowy druk jedynie podpisany przez daną osobę
Wyrok SN z 11.3.2004 r., III KK 336/03, OSNwSK Nr 1/2004, poz. 552.
, wiadomość e-mail, SMS, faksowa, o ile ich treść „stanowi dowód prawa, stosunku prawnego lub okoliczności mającej znaczenie prawne”
Wyrok SA w Warszawie z 25.2.1998 r., II AKa 384/97, OSAWar Nr 4/1998, poz. 16.
. Dokumentami na gruncie prawa karnego są np. protokół z rokowań w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego, rozliczenie finansowe konkretnego działania inwestycyjnego
Wyrok SN z 7.11.2005 r., V KK 108/05, OSNwSK Nr 1/2005, poz. 2000; wyrok SN 30.9.2008 r., WA 39/08, Legalis.
, kosztorys sporządzony z toku realizacji zamówienia publicznego, dziennik budowy
Wyrok SA w Łodzi z 9.6.2015 r., II AKa 92/15, Legalis.
, postanowienie sądu, protokół odbioru prac wykonanych w trybie zamówień publicznych
Wyrok SN z 9.7.2009 r., WA 21/09, OSNKW Nr 9/2009, poz. 78.
, protokół zgromadzenia wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wraz z listą obecności
Wyrok SA w Krakowie z 22.10.2014 r., II AKa 101/14, KZS Nr 12/2014, poz. 45.
, znaki legitymacyjne, kupon loteryjny, karta telefoniczna, bilet uprawniający do wstępu na zawody sportowe
Wyrok SN z 23.4.2015 r., II KK 82/15, Biul. PK Nr 4/2015, s. 9–13.
, zaświadczenie z zakładu pracy, czek, weksel, dokument akcji na okaziciela, notatki służbowe czy też nawet notatniki służbowe funkcjonariuszy Policji
Wyrok SN z 20.4.2005 r., III KK 206/04, OSNwSK Nr 1/2005, poz. 802.
, dokumenty „prywatne”
Postanowienie SN z 8.4.2002 r., IV KKN 421/98, Legalis.
, pisma procesowe
Postanowienie SN z 29.11.2006 r., I KZP 27/06, OSNKW Nr 12/2006, poz. 110.
, faktura VAT
Tak trafnie SN w uzasadnieniach następujących orzeczeń: uchwały składu 7 sędziów z 30.9.2003 r., I KZP 22/03, OSNKW Nr 9–10/2003, poz. 75; wyroku 25.10.2001 r., III KKN 76/99, OSNKW Nr 1–2/2002, poz. 8, oraz postanowienia z 3.10.2001 r., V KKN 249/01, OSNKW Nr 1–2/2002, poz. 7; wyroku SA w Białymstoku z 17.7.2012 r., II AKa 128/12, Legalis.
, legitymacja
Wyrok SA w Katowicach z 8.3.2007 r., II AKa 305/06, Legalis.
. Nie są dokumentami np. pieczęć, stempel
Wyrok SN z 14.10.1991 r., II KRN 302/91, OSP z. 6/1992, poz. 140.
, niewypełniony druk, niewypełniony formularz, inny rodzaj niewypełnionego blankietu
Wyrok SN z 4.6.1973 r., VI KZP 8/73, OSNKW Nr 9/1973, poz. 103.
, prywatne zapiski sporządzane doraźnie i wyłącznie na własny użytek ich autora
Wyrok SA w Łodzi z 17.6.2014 r., II AKa 101/14, Legalis.
. Sporny w judykaturze i doktrynie status ma nieprzytwierdzona do pojazdu tablica rejestracyjna
Szerzej postanowienie SN z 7.9.2000 r., I KZP 25/00, „Wokanda” Nr 11/2000, poz. 23, z glosą M. Siwka; wyrok SA w Katowicach z 18.1.2007 r., II AKa 381/06, Legalis. Odmiennie wyrok SN z 23.5.2002 r., V KKN 404/99, OSNKW Nr 9–10/2002, poz. 72; wyrok SN z 10.4.2003 r., III KKN 203/01, Legalis; postanowienie SN z 25.2.2005 r., I KZP 33/04, Legalis; postanowienie SN z 4.5.2005 r., III KK 130/04, OSNwSK Nr 1/2005, poz. 895; postanowienie SN z 16.11.2005 r., III KK 51/05, OSNwSK Nr 1/2005, poz. 2088; wyrok z 23.11.2010 r., IV KK 293/10, Legalis.
.
 
Istota „podrobienia” oraz „przerobienia” dokumentu sprowadza się do nadania pozorów autentyczności określonemu zapisowi informacji stanowiącemu dokument w rozumieniu art. 115 § 14 KK
Szerzej T. Sroka, W. Wróbel [w:] W. Wróbel (red.), A. Zoll (red.) Kodeks karny. Część szczególna. Tom II. Komentarz do art. 212–277d (cz. 1), Warszawa 2017, s. 695–697. Wyrok SN z 24.10.2013 r., III KK 373/13, Legalis.
. Dla realizacji znamion przestępstwa fałszerstwa materialnego opisanego w art. 270 § 1 KK nie ma znaczenia, czy wystawca, którego podpis podrobiono na dokumencie, lub nadano dokumentowi takie cechy, aby upozorować, że pochodzi od określonego podmiotu, wiedział o tym, a nawet wyraził na to zgodę
Wyrok SA w Łodzi z 4.12.2014 r., II AKa 273/14, Legalis.
czy nawet polecił takie zachowanie. Przykładowo podpisanie innej osoby jej nazwiskiem na dokumencie mającym znaczenie prawne, nawet za zgodą tej osoby i w jej interesie, stanowi realizację znamion 270 § 1 KK i powoduje, że mamy do czynienia z dokumentem podrobionym w rozumieniu art. 297 § 1 KK
Wyrok SN z 9.9.2002 r., V KKN 29/01, Legalis; wyrok SN z 8.10.1979 r., I KR 247/79, OSNPG Nr 2/1980, poz. 22; postanowienie SN z 21.6.2007 r., III KK 122/07, Legalis.
. Dla oceny, czy mamy do czynienia z podrobionym lub przerobionym dokumentem, bez znaczenia jest okoliczność, że treść podrobionego lub przerobionego dokumentu oddaje stan faktyczny zgodny z rzeczywistością. Przykładowo popełnia przestępstwo z art. 270 § 1 KK, penalizującego m.in. podrobienie i przerobienie dokumentu, osoba „poprawiająca” nawet oczywiste omyłki w treści oferty przedłożonej w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego po terminie złożenia ofert. „Podrobienie” lub „przerobienie” dokumentu może polegać na wytworzeniu lub ingerencji w treść kopii z oryginału dokumentu, o ile ta może mieć charakter samodzielnego dokumentu i występować w funkcji dokumentu w obrocie
Tak SN w wyroku 4.12.2002 r., III KKN 370/00, Legalis; wyrok SA w Lublinie z 28.10.2010 r., II AKa 242/10, Legalis; wyrok SA w Warszawie z 10.11.2015 r., II AKa 299/15, Legalis; wyrok SA w Lublinie z 28.10.2010 r., II AKa 242/10, Legalis, oraz wyrok SA w Warszawie z 10.11.2015 r., II AKa 299/15, Legalis.
. Z perspektywy realizacji znamion typu przestępstwa „podrobienia” i „przerobienia” dokumentu celem użycia go za autentyczny bez znaczenia jest sposób podjęcia czynności sprawczej „podrabiania” lub „przerabiania”, choć niewątpliwie musi się on faktycznie różnić dla dokumentów tradycyjnych i utrwalonych na nośnikach elektronicznych. Znamię czasownikowe „podrabia” może się odnosić do tekstu całego dokumentu wraz z podpisem, a także podrobienia samego podpisu pod autentyczną treścią
Wyrok SA w Łodzi z 12.1.2017 r., II AKa 251/16, Legalis.
. Dla podrobienia dokumentu nie jest konieczne podrobienie podpisu danej osoby, można tego dokonać także w inny sposób, jeżeli treść lub inne cechy stwarzają pozory, że dokument został sporządzony przez określoną osobę
Wyrok SA w Szczecinie z 10.5.2018 r., II AKa 18/18, Legalis.
. Przykładowo dokument może opatrzeć swoim autentycznym odręcznym podpisem osoba mająca takie samo lub podobne nazwisko jak rzekomy wystawca dokumentu, jednak w taki sposób, aby z kontekstu wynikało, że podpis należy do innej osoby niż ta, która w rzeczywistości się podpisała. Wedle T. Sroki i W. Wróbla podrobienie dokumentu może polegać także na przesłaniu
wiadomości tekstowej SMS z telefonu określonej osoby, wiadomości e-mail lub innej wiadomości za pomocą komunikatorów internetowych przypisanych do określonej osoby, która zostaje wskazana jako nadawca wiadomości, dokonaniu wpisu w elektronicznej dokumentacji z konta określonej osoby, która zostaje wskazana jako podmiot dokonujący wpisu w tejże dokumentacji, stwarzających pozory autentyczności, że pochodzą od określonej osoby, o ile ich treść spełnia kryteria uznania takiej wiadomości lub wpisu za dokument, tj. stanowi dowód prawa, stosunku prawnego lub okoliczności mającej znaczenie prawne
Szerzej T. Sroka, W. Wróbel, op. cit., s. 700–702.
. Przy tym z uwagi na definicję dokumentu „dokumentem podrobionym” będzie nie tyle sama wiadomość, co nośnik danych (np. telefon, komputer, dysk, tablet, serwer, płyta CD, pamięć USB) z zapisaną treścią informacji, która stwarza pozory autentyczności w tym, że pochodzi od określonej osoby, lub treść informacji „przerobiona” w porównaniu z treścią informacji pierwotnej.
 
„Przerobienie dokumentu” w rozumieniu art. 270, a także 297 KK to nadanie dokumentowi pochodzącemu od autentycznego wystawcy innej treści, niż miał pierwotnie, poprzez usunięcie części pierwotnych treści, modyfikację pierwotnych treści, dodanie treści lub innych elementów (np. pieczęci, dat, podpisów, parafek, dopisków), niezawartych w oryginalnym dokumencie. Zachowanie to podejmowane jest przy tym w taki sposób, aby upozorować, że przerabiany dokument zawierał określone elementy w wersji autentycznej – „pierwotnej”. „Przerobieniem dokumentu” jest np. usunięcie części oferty przetargowej poprzez wymianę oryginalnej strony, zawierającej błędy, na inną o tej samej numeracji, lecz niezawierającą tego błędu, tak aby oferta była ważna
Stan faktyczny będący kanwą wyroku SA we Wrocławiu z 25.2.2016 r., II AKa 331/15, Legalis.
, dodatkowe opieczętowanie stron złożonej oferty, wprowadzenie w złożonej ofercie brakującego podpisu. Bez znaczenia dla przypisania realizacji znamion przestępstwa fałszerstwa materialnego pozostaje okoliczność, czy „przerobione” informacje mają merytoryczne znaczenie dla rozstrzygnięcia postępowania o udzielenie zamówienia publicznego, czy też eliminowałyby daną ofertę jedynie z przyczyn formalnych; bez znaczenia jest także okoliczność, czy podrobiona oferta stanowi jednocześnie ofertę najkorzystniejszą, a naniesione „zmiany” nie dotyczyły kluczowych zapisów
Patrz np. stan faktyczny będący kanwą wyroku SA w Łodzi z 25.7.2013 r., II AKa 98/13, Legalis.
. W przypadku dokumentu o charakterze publicznoprawnym pierwotny autor dokumentu może bowiem dokonywać zmian w dokumencie jedynie w procedurze do tego przewidzianej. Dlatego też np. funkcjonariusz publiczny lub inna osoba uprawniona do wystawienia dokumentu będąca zarazem „autorem” dokumentu, która dokona w dokumencie zmiany lub drobnych poprawek, jeżeli mogą być one nanoszone jedynie w szczególnym trybie, dopuszcza się przerobienia dokumentu
T. Sroka, W. Wróbel, op. cit., s. 696. Zobacz też uchwała SN z 24.10.2014 r., SNO 43/14, Legalis.
. „Przerobienie” dokumentu może polegać także na modyfikacji treści wiadomości tekstowej SMS, e-mail, wpisu na komunikatorze internetowym, wpisu w dokumentacji elektronicznej, o ile zmieniona treść stanowi dowód prawa, stosunku prawnego lub okoliczności mającej
znaczenie prawne. Dokumentem przerobionym jest tak jak w przypadku dokumentu „podrobionego” nie tyle sama „przerobiona” wiadomość, co nośnik danych z zapisaną „przerobioną” treścią. Nie przerabia natomiast dokumentu osoba (lub osoby) będąca autorem dokumentu, o ile jest (są) wyłącznie uprawniona do dysponowania jego treścią
Wyrok SN z 5.4.2016 r., IV KK 405/15, Legalis.
. Przykładowo nie stanowi „przerobienia” dokumentu w rozumieniu art. 270 KK naniesienie na niego poprawek, wprowadzenie aneksu, późniejsze wpisanie daty, danych kontrahenta przez strony umowy cywilnoprawnej
Wyrok SN z 5.3.2003 r., III KKN 165/01, Legalis; wyrok SN z 4.8.2005 r., II KK 163/05, OSNwSK Nr 1/2005, poz. 1488.
.
 
Jeżeli ten sam sprawca dokonał podrobienia lub przerobienia dokumentu w rozumieniu art. 270 § 1 KK, aby następnie wykorzystać fałszywy dokument jako narzędzie do wprowadzenia zamawiającego w błąd odnośnie do okoliczności istotnych dla udzielenia lub realizacji zamówienia publicznego, przedkładając go w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego, to dla oddania zawartości bezprawia konieczne jest zakwalifikowanie takiego czynu jako fałszerstwa materialnego (art. 270) w jednoczynowym rzeczywistym zbiegu z przestępstwem oszustwa przetargowego (art. 297 § 1 KK), niewykluczone że i oszustwa klasycznego (art. 286 § 1 KK), i zastosowanie kumulatywnej kwalifikacji (art. 11 § 2 KK)
Postanowienie SN z 18.1.2017 r., III KK 481/16, Legalis.
. Jeżeli zaś sprawca nie dokonał osobiście podrobienia lub przerobienia dokumentu, jednak świadomie „używa” podrobionego lub przerobionego dokumentu, co jest penalizowane na gruncie art. 270 KK, i jednocześnie „używanie” fałszywego dokumentu polega jedynie na „przedłożeniu dokumentu” w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego, to należy uznać, że wystarczająca jest kwalifikacja z art. 297 § 1 KK
Jak trafnie zauważa SA w Katowicach w wyroku II AKa 426/12: „zbędna jest kumulatywna kwalifikacja prawna przestępstwa z art. 297 § 1 KK oraz art. 270 § 1 KK, jeżeli kredytobiorca wyłącznie przedstawia sfałszowane dokumenty, a sam w ich fałszowaniu nie bierze udziału. Skoro bowiem kredytobiorca, działając w myśl art. 297 KK, przedkłada takie dokumenty, to oczywistym jest, że w ten sposób się nimi posługuje i wprowadza taki sfałszowany dokument do obrotu. Natomiast w sytuacji, gdy przedstawiony dokument, którym posługuje się sprawca, został uprzednio przez niego podrobiony, sfałszowany, wówczas dla oddania pełnej zawartości kryminalnej czynu należy kumulatywnie zakwalifikować go jako przestępstwo z art. 297 § 1 KK i art. 270 § 1 KK” (wyrok SA w Katowicach z 6.12.2012 r., II AKa 426/12, KZS z. 5/2013, poz. 67).
. Zatem wykonawca, który przedłoży w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego fałszywe zaświadczenie z urzędu skarbowego, w którego podrobieniu sam nie brał udziału, odpowiada z art. 297 § 1 KK, ale już nie z art. 270 KK
Przykładowo stan faktyczny będący kanwą wyroku SN z 17.10.2006 r., WA 28/06, OSNwSK Nr 1/2006 poz. 1964.
. Natomiast w sytuacji, gdy przedstawiony w postępowaniu dokument, którego używa jako autentycznego sprawca, został uprzednio przez niego podrobiony lub przerobiony, wówczas dla oddania pełnej zawartości kryminalnej czynu należy przyjąć kwalifikację zarówno z art. 297 § 1 KK, jak i art. 270 § 1 KK
II AKa 426/12.
. Możliwe jest jednak zaakceptowanie poglądów przeciwnych do zaprezentowanych w niniejszym artykule i przyjęcie, że także w sytuacji, w której realizacja czynności sprawczej polegającej na używaniu fałszywego dokumentu łączy się jedynie z przedkładaniem takiego
w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego, konieczne jest zastosowanie kumulatywnej kwalifikacji prawnej zarówno z art. 270, jak i 297 KK
Tak np. P. Kardas, Kodeks..., op. cit., s. 650 i O. Górniok, Prawo karne gospodarcze. Komentarz, Toruń 1997, s. 31.
. W doktrynie istnieje także pogląd mówiący, że pomiędzy art. 297 a 270 KK zawsze zachodzi pomijalny zbieg przepisów i zastosowanie kwalifikacji z art. 297 § 1 KK każdorazowo wyłącza stosowanie art. 270 KK na zasadzie lex specialis, bez względu na okoliczność, czy osoba, która przedkłada sfałszowany dokument w postępowaniu, uprzednio dopuściła się fałszerstwa, czy też takiego dokumentu jedynie używa celem wyłudzenia zamówienia publicznego
A. Marek, Prawo karne. Zagadnienia teorii i praktyki, Warszawa 1997, s. 565.
.
 
 
Osoba, która wbrew prawnemu szczególnemu obowiązkowi umyślnie dopuściła do przedłożenia fałszywego dokumentu w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego, może odpowiedzieć po spełnieniu przesłanek ogólnych za pomocnictwo przez zaniechanie do przestępstwa oszustwa przetargowego (art. 18 § 3 w zw. z 297 § 1 KK).
 
a)
stanowić „dokument” w rozumieniu art. 115 § 14 KK;
b)
zostać „wystawiony” przez funkcjonariusza publicznego lub „inną osobę uprawnioną”, działających w granicach swoich kompetencji;
 
Cechę „prawdziwości” oraz „fałszywości” danej informacji można odnosić jedynie do poświadczenia faktów poddających się jednoznacznej obiektywnej weryfikacji z punktu widzenia ich prawdziwości lub fałszu
Wyrok SN z 7.12.2001 r., IV KKN 563/97, OSNKW Nr 3–4/2002, poz. 17.
.
 
Nie każde „stwierdzenie nieprawdy” w dokumencie oznacza „poświadczenie nieprawdy” w dokumencie. Nie każdy dokument zawierający informacje fałszywe jest jednocześnie „dokumentem poświadczającym nieprawdę” w rozumieniu art. 271, 272 i 273 oraz art. 297 § 1 KK. Przedmiotem bezpośredniego działania przestępstwa poświadczenia nieprawdy w dokumencie (art. 271) są bowiem wyłącznie dokumenty kreowane aktem wystawienia „poświadczonego” ręką uprawnionego wystawcy. Dokument „sporządzany” czy też „zawierany” to nie to samo co dokument „wystawiany”
Wyrok SN z 9.10.1996 r., V KKN 63/96, OSP Nr 7–8/1998, poz. 147; wyrok SN z 3.12.1997 r., V KKN 296/96, Legalis; wyrok SN z 9.5.2002 r. V KKN 323/99, OSNKW Nr 9–10/2002, poz. 71.
. Dokument „sporządzany” lub „zawierany” może zawierać „stwierdzenie nieprawdy”, ale nie „poświadczenie nieprawdy”. Zatem dokumentem „poświadczającym nieprawdę” nie może być każdy zawierający nieprawdziwe stwierdzenia dokument w rozumieniu art. 115 § 14 KK. Dokumenty „wystawiane” to przede wszystkim „dokumenty urzędowe” w znaczeniu nadanym temu pojęciu przez art. 244 KPC i art. 76 KPA, a ponadto inne dokumenty, którym taką moc dowodową nadają inne przepisy jako dokumentom stanowiącym dowód tego, co zostało w nich urzędowo poświadczone (stwierdzone)
Wyrok SN z 9.10.1996 r., V KKN 63/96, OSP Nr 7–8/1998, poz. 147.
. W orzecznictwie za dokumenty „wystawione” i tym samym mogące zostać uznanymi za dokumenty „poświadczające” nieprawdę w rozumieniu art. 271, 272, 273, 297 § 1 KK uznano np.: dokument wystawiony w ramach procedury wyboru kontrahenta na podstawie ustawy o zamówieniach publicznych przez podmioty dysponujące środkami publicznymi i zobligowane do stosowania trybu przewidzianego w tej ustawie, dokument ubezpieczenia, opinię biegłego rewidenta do sprawozdania finansowego, protokół przeprowadzonego postępowania o zamówienie publiczne
Wyrok SN z 7.7.2009 r., V KK 82/09, Legalis.
, faktury VAT, zaświadczenia z Krajowego Rejestru Karnego
Wyrok SA w Katowicach z 16.2.2017 r., II AKa 525/16, Legalis.
, dowody księgowe w rozumieniu ustawy z 29.9.1994 r. o rachunkowości
Wyrok SA w Poznaniu z 25.2.2014 r., II AKa 251/13, Legalis.
, informacje banku o zdolności kredytowej lub o stanie posiadanych środków finansowych
Wyrok SN z 30.8.2000 r., V KKN 267/00, OSNKW Nr 9–10/2000, poz. 85.
, rachunki za wykonane w ramach zamówienia publicznego roboty budowlane
Wyrok SA w Gdańsku z 4.2.2013 r. II AKa 300/12, Legalis.
, protokoły odbioru częściowego i końcowego zamówienia publicznego
Wyrok SN z 9.7.2009 r., WA 21/09, OSNKW Nr 9/2009, poz. 78; wyrok SA w Warszawie z 24.10.2014 r., II AKa 145/14, Legalis; wyrok SA w Gdańsku z 27.1.2016 r., II AKa 268/15, Legalis.
, stwierdzenie stanu faktycznie wykonanych w ramach zamówienia publicznego robót
budowlanych wystawione przez inspektora nadzoru budowlanego, dziennik budowy
Wyrok SN z 4.10.2004 r., IV KK 213/04, Legalis; wyrok SN z 19.11.2004 r., III KK 81/04, Legalis; wyrok SA w Gdańsku z 27.1.2016 r., II AKa 268/15, Legalis; wyrok SA we Wrocławiu z 31.1.2018 r., II AKa 384/17, Legalis.
. Za dokumenty „poświadczające” zawarte w nim okoliczności nie uznano natomiast: aktu statutowego organów spółki prawa handlowego sporządzonego z myślą o uregulowaniu stosunków wewnętrznych spółki
Szerzej T. Sroka, W. Wróbel, Kodeks..., op. cit., s. 735–755.
, sprawozdania likwidatora przedsiębiorstwa państwowego
Wyrok SN w Katowicach z 26.4.2007 r., II AKa 444/06, KZS Nr 11/2007, poz. 46.
, aktów wewnętrznych spółdzielni
Wyrok SN w Krakowie z 25.11.1999 r., II AKa 173/99, KZS Nr 12/1999, poz. 24.
, dokumentów sporządzonych w ramach stosunku pracy, na podstawie których pracownik otrzymuje od pracodawcy świadczenia
Postanowienie SN z 8.2.2005 r., III KK 154/04, OSNwSK Nr 1/2005, poz. 315.
. Status niektórych dokumentów jako dokumentów „poświadczających” zawarte w nich okoliczności w rozumieniu art. 271, 272, 273 czy też 297 § 1 KK wzbudził w doktrynie i orzecznictwie pewne wątpliwości. Przykładowo kontrowersje wywołało oświadczenie o wykonaniu konkretnych prac realizowanych w ramach umowy cywilnoprawnej, jeżeli jest składane przez funkcjonariusza publicznego w imieniu określonej instytucji, np. sporządzony przez żołnierza jako funkcjonariusza publicznego protokół odbioru prac końcowych przez strony umowy w sprawach zamówień publicznych. Zdaniem T. Sroki i W. Wróbla, jeżeli oświadczenie jest związane z ogólną kompetencją danej instytucji jako osoby prawnej do udziału w obrocie cywilnoprawnym, nie zaś ze specyficznymi kompetencjami funkcjonariusza publicznego, to nie może być uznane za dokument poświadczający nieprawdę. Tym samym autorzy ci odnieśli się krytycznie do poglądu zaprezentowanego chociażby w wyroku SN WA 21/09
Wyrok SN z 9.7.2009 r., WA 21/09, OSNKW Nr 9/2009, poz. 78
, w którym uznano poświadczenie nieprawdy w dokumencie stanowiącym protokół odbioru zamówienia publicznego za realizację znamion przestępstwa z art. 271 § 1 KK
„Protokół odbioru” za dokument w rozumieniu art. 271 KK uznał np. SA w Warszawie w wyroku z 24.10.2014 r., II AKa 145/14, Legalis.
. Podobne wątpliwości podniesiono w odniesieniu do potwierdzenia przez funkcjonariusza publicznego fałszywych informacji w sprawozdaniu z badań użytkowych i techniczno-eksploatacyjnych poprzedzających rozstrzygnięcie postępowania o udzielenie zamówienia publicznego. W stanie faktycznym, na kanwie którego powstały wspomniane wątpliwości, fałszywe informacje zawarto w sprawozdaniu z badań poprzedzających zamówienie publiczne na zakup radiowozów policyjnych. Odpowiadający za badania funkcjonariusz publiczny (policjant) niewątpliwie stwierdził w dokumencie nieprawdę poprzez wpisanie zamiast ujawnionych wad informacji niezgodnych z faktycznymi ustaleniami
Patrz stan faktyczny będący kanwą wyroku SA w Warszawie z 24.10.2014 r., II AKa 145/14, Legalis.
. Jednak z uwagi na to, że sporządzony przez funkcjonariusza dokument nie posiadał waloru dokumentu „wystawianego” („poświadczającego” zawarte w nim okoliczności), uwolniono go od zarzutu popełnienia przestępstwa z art. 271 KK. W orzecznictwie i doktrynie wątpliwości odnośnie do urzędowego
charakteru dokumentu wzbudził także status kosztorysu powykonawczego
Za dokument prywatny uznał go np. SA w Szczecinie w wyroku z 25.9.2014 r., I ACa 551/14 Legalis. Przeciwnie zob. wyrok SA w Gdańsku z 27.1.2016 r., II AKa 268/15, Legalis.
, na podstawie którego wystawiono takie dokumenty poświadczające nieprawdę jak protokół odbioru zamówienia publicznego i faktura VAT
Wyrok SA w Gdańsku 27.1.2016 r., II AKa 268/15, Legalis.
(urzędowy status tych ostatnich nie ulega oczywiście wątpliwości). Można stwierdzić, że jeżeli uprawnienie do „wystawienia” dokumentu nie wynika dla funkcjonariusza publicznego lub „innej osoby uprawnionej” z Prawa zamówień publicznych czy też innego szczególnego przepisu prawa przyznającego wykonawcy uprawnienie do „wystawienia” dokumentu „urzędowego” wywołującego skutki w sferze publicznej, a ciąży na potencjalnym sprawcy jedynie obowiązek „sporządzenia” dokumentu wynikający z cywilnoprawnej umowy z zamawiającym, to tego rodzaju dokument nie może być dokumentem poświadczającym nieprawdę w rozumieniu art. 271–273 i 297 § 1 KK, chociażby stwierdzono w nim nieprawdę.
 
Osoby, które umyślnie stwierdzają nieprawdę w dokumencie „sporządzonym”, ale nie „wystawionym”, nie odpowiadają za przestępstwo z art. 271 KK, gdyż tego rodzaju dokumenty nie stanowią „dokumentu poświadczającego nieprawdę” w rozumieniu art. 271 czy też 297 § 1 KK. „Stwierdzający nieprawdę” dokument niebędący dokumentem „poświadczającym nieprawdę” w rozumieniu art. 271, 272, 273 i 297 może stanowić „dokument nierzetelny” w rozumieniu art. 297 § 1 KK. Przedłożenie w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego „dokumentu nierzetelnego” realizuje znamiona przestępstwa z art. 297 §1 KK, podobnie jak przedłożenie podrobionego lub przerobionego dokumentu oraz dokumentu poświadczającego nieprawdę.
 
Za dokument „poświadczający nieprawdę” w rozumieniu art. 271–273 i 297 § 1 KK nie można uznać oświadczenia ze strony ubiegającego się o zamówienie publiczne o spełnieniu warunków udziału w postępowaniu lub kryteriów selekcji oraz o braku podstaw wykluczenia z postępowania o udzielenie zamówienia publicznego, składanego na podstawie art. 25 ZamPublU. Podobnie sporządzenie lub przedkładanie w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego zawierających nieprawdziwe lub nierzetelne informacje dokumentów, takich jak wykazy wykonywanych zamówień, podpisane umowy cywilnoprawne, oświadczenia o spełnieniu warunków udziału w postępowaniu, referencje wystawiane przez dawnych kontrahentów, sprawozdanie finansowe, dokumenty i oświadczenia dotyczące kwestii marketingowych, katalogi produktów, informacje o pozycji wykonawcy na rynku, zaświadczenia o NIP, informacje o grupie kapitałowej, charakterystyka i dane dotyczące obrotu przedsiębiorstwa, nie realizuje znamion przestępstw z art. 271 § 1 KK lub 273 KK. Nie wyłącza to odpowiedzialności osób przedkładających tego rodzaju dokumenty lub oświadczenia w postępowaniu o zamówienie publiczne za oszustwo przetargowe (art. 297 § 1), gdyż jeżeli wymienione powyżej przykładowo rodzaje dokumentów „stwierdzają nieprawdę”, to stanowią „dokument nierzetelny” lub „nierzetelne pisemne oświadczenie co do okoliczności istotnych dla udzielenia zamówienia publicznego” w rozumieniu art. 297 KK. Nie stanowi zatem realizacji znamion przestępstwa z art. 271 § 1 KK lub 273 KK sporządzenie lub posługiwanie się niezgodnym z prawdą pisemnym zaświadczeniem o zawarciu umowy cywilnoprawnej. Jednak jeżeli zaświadczenie takie zostanie przedstawione przez ubiegającego się o zamówienie publiczne, sprawca może odpowiadać z art. 297 KK
Patrz np. wyrok SN z 5.9.2000 r., II KKN 569/97, Legalis; uchwała SN z 12.3.1996 r., I KZP 39/95, OSNKW Nr 3–4/1996, poz. 17.
. Zatem przykładowo sporządzenie fikcyjnej umowy lub oświadczenia rzekomego dawnego kontrahenta wykonawcy niezgodnie z prawdą poświadczające jego rzetelność, wiedzę i doświadczenie w danej dziedzinie nie nosi znamion przestępstwa z art. 271 KK. Nie jest natomiast wykluczone przypisanie „autorowi” takiego nierzetelnego dokumentu lub oświadczenia odpowiedzialności za pomocnictwo do przestępstwa z art. 297 § 1 KK lub 286 § 1 KK, o ile zostanie udowodnione, że miał zamiar ułatwienia popełnienia tego przestępstwa. Mówiąc prościej, należy wykazać, że osoba sporządzająca nierzetelny dokument lub oświadczenie miała nie tylko świadomość, że zawarte w nim informacje są nieprawdziwe, ale miała także świadomość i przynajmniej godziła się na to, że nierzetelny dokument lub oświadczenie posłuży innej osobie w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego. Jeżeli autor nierzetelnego dokumentu lub oświadczenia nie miał zamiaru udzielenia pomocy w wyłudzeniu zamówienia publicznego (nie wykazano, że miał świadomość, do czego posłuży, w chwili jego sporządzania), nie ponosi odpowiedzialności karnej. Dla przypisania odpowiedzialności karnej za pomocnictwo do oszustwa przetargowego nie ma znaczenia, czy sprawca wykonawczy wykorzystał spreparowane przez pomocnika dokumenty lub oświadczenia.
 
Jeżeli ubiegający się o zamówienie przedkłada dokument „poświadczający nieprawdę” w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego, nie będąc jego wystawcą, to wystarczająca jest kwalifikacja z art. 297 § 1 KK i nie ma potrzeby przywoływania art. 273 KK w kumulatywnej kwalifikacji
Przeciwnie, ale jedynie jeżeli chodzi o art. 273 KK, wyrok SA w Katowicach z 25.4.2013 r., II AKa 96/13, Legalis. Patrz też J. Piórkowska-Flieger [w:] System Prawa Karnego, A. Marek, L. Paprzycki, t. 8, Przestępstwa przeciwko państwu i dobrom zbiorowym, red. L. Gardocki, Warszawa 2013, s. 1052.
; jeżeli zaś sprawcy w chwili przedkładania dokumentów towarzyszy także zamiar doprowadzenia zamawiającego do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, to w kumulatywnej kwalifikacji powinien się pojawić art. 286 § 1 KK. Jeżeli sprawca przedkładający dokument poświadczający nieprawdę uprzednio podstępnie go wyłudził, wprowadzając w błąd wystawiającego dokument funkcjonariusza publicznego lub inną osobę uprawnioną, to należy rozważyć także odpowiedzialność za występek z art. 272 KK z zagrożeniem karą pozbawienia wolności do lat 3. Wyłudzenie poświadczenia nieprawdy przez podstępne wprowadzenie w błąd funkcjonariusza publicznego lub innej osoby upoważnionej do wystawienia dokumentu (art. 272 KK) jest karalne jako odrębne przestępstwo, poprzedzające przestępstwo oszustwa przetargowego. Nie jest jednak wykluczone, że po zastosowaniu reguł wyłączania wielości ocen
wymienione przestępstwa zostaną zakwalifikowane jako współukarane przestępstwa uprzednie – w zależności od uwarunkowań konkretnego przypadku. Jeżeli sprawca zrealizował znamiona wymienionych powyżej typów w warunkach czynu ciągłego (12 § 1 KK), zasadne może się okazać przyjęcie kumulatywnej kwalifikacji (11 § 2 KK). Przykładowo sprawca, który działając w warunkach z góry powziętego zamiaru, podstępnie wyłudza poświadczenie nieprawdy w dokumencie, a następnie przedkłada ten dokument w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego, może odpowiedzieć za czyn kwalifikowany z art. 272 w zb. z 297 § 1 w zw. z 11 § 2 w zw. z 12 § 1 KK. Podżeganie funkcjonariusza publicznego lub innej osoby upoważnionej do poświadczenia w dokumencie nieprawdy co do okoliczności mających znaczenie prawne stanowi przestępstwo z art. 18 § 2 w zw. z 271 § 1 KK bez względu na okoliczność, czy doszło do poświadczenia nieprawdy. Podżeganie innej osoby do dokonania przestępstwa fałszerstwa materialnego stanowi przestępstwo z art. 18 § 2 w zw. z art. 270 § 1 KK.
 
Zgodnie z brzmieniem art. 297 § 1 KK dla realizacji czynności sprawczej odnoszącej się do przedkładania podrobionych, przerobionych, poświadczających nieprawdę, nierzetelnych dokumentów nie ma znaczenia, czy informacje w nich zawarte są „istotne” z perspektywy uzyskania zamówienia publicznego, gdyż wymóg ten ustawodawca expressis verbis odnosi jedynie do pisemnych oświadczeń. Możliwa jest także odmienna interpretacja 297 § 1 KK, wskazująca, że wymóg „istotności okoliczności”, których dotyczy nierzetelność, odnosić się może również do dokumentów. Jest to niewątpliwie zawężenie rezultatów wykładni gramatycznej na rzecz rezultatów wykładni celowościowej, który to zabieg wykładniczy jest dopuszczalny w prawie karnym
J. Giezek, Komentarz do art. 297 KK [w:] J. Giezek (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, Warszawa 2014, SIP LEX, teza 16.
.
 
W tym miejscu wypada jeszcze poświęcić kilka słów pojęciu nierzetelnego pisemnego oświadczenia co do okoliczności istotnych. Jak już wspomniano, samo ich sporządzanie, posiadanie, używanie podobnie jak „dokumentów nierzetelnych” nie jest czynem karalnym, chyba że polega na przedkładaniu tychże dokumentów w wymienionych w art. 297 § 1 KK postępowaniach. Osoba, która preparuje tego rodzaju dokumenty lub oświadczenia, mając świadomość, że inna osoba ma zamiar przedłożenia ich w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego, może odpowiedzieć za pomocnictwo do przestępstwa oszustwa przetargowego (art. 18 § 3 w zw. z art. 297 § 1 KK). Oświadczenie składa się we własnym imieniu i we własnej sprawie
P. Kardas, Kodeks..., op. cit., s. 638–639.
. Artykuł 297 § 1 KK penalizuje przedłożenie oświadczenia nierzetelnego jedynie wówczas, gdy przybrało formę pisemną. Zgodnie z art. 78 § 1 KC złożenie oświadczenia woli w formie pisemnej może się sprowadzać do złożenia własnoręcznego podpisu na dokumencie obejmującym jego treść. Dlatego też przedłożenie w postępowaniu o uzyskanie zamówienia publicznego oświadczenia niepodpisanego przez osobę, która oświadczenie złożyła, lecz poświadczonego „za zgodność z oryginałem” przez adwokata lub radcę prawnego, nie posiada
waloru „oświadczenia pisemnego” w rozumieniu 297 § 1 KK, gdyż osoby te nie posiadają kompetencji do poświadczania za zgodność z oryginałem dokumentów w postępowaniu o zamówienie publiczne
Uchwała SN z 19.5.2004 r., III CZP 21/04, OSNC Nr 7–8/2005, poz. 118.
. Nie stanowi nierzetelnego oświadczenia pisemnego w rozumieniu art. 297 § 1 KK dokument zawierający w treści nieprawdziwe dane, które zostały do niego wpisane na podstawie nieprawdziwych ustnych oświadczeń złożonych przez sprawcę. Jednak jeżeli nierzetelne oświadczenie ustne zostało zaprotokołowane przez inną osobę, a następnie opatrzone podpisem osoby, która je złożyła, to tego rodzaju pismo może zostać uznane za nierzetelne oświadczenie pisemne w rozumieniu art. 297 § 1 KK
Postanowienie SN z 7.3.2013 r., V KK 304/12, Legalis.
. ­Pisemnym oświadczeniem w rozumieniu art. 297 § 1 KK są wszelkie wypowiedzi zawarte w piśmie sporządzonym własnoręcznie przez sprawcę lub inną osobę
V KK 304/12.
. Oświadczeniami pisemnymi w rozumieniu art. 297 § 1 KK są zarówno pisma wymagane przez przepisy prawa w trybie postępowania o zamówienie publiczne, jak i oświadczenia samorzutnie przedkładane przez sprawcę w związku z ubieganiem się o udzielenie zamówienia publicznego
V KK 304/12. Zob. też P. Kardas [w:] Kodeks karny. Część szczególna, red. A. Zoll, Zakamycze 2006, t. III, s. 662–665; R. Zawłocki [w:] Kodeks karny. Część szczególna, red. A. Wąsek, Warszawa 2005, t. II, s. 1177–1178.
.
 
Zgodnie z brzmieniem art. 297 § 1 KK, jeżeli nierzetelne pisemne oświadczenie nie dotyczy „kwestii istotnych” dla uzyskania zamówienia publicznego, sprawca nie realizuje znamion przestępstwa. Kryterium rozstrzygające o „istotności” stanowić powinna kwestia znaczenia przedłożonych oświadczeń w procesie podejmowania decyzji o przyznaniu zamówienia publicznego
O. Górniok, Prawo karne gospodarcze. Komentarz, Toruń 1997, s. 30.
. O tym, czy dane okoliczności mają istotny charakter, należy rozstrzygać przez odwołanie do przepisów Prawa zamówień publicznych i wydanych na ich podstawie rozporządzeń wykonawczych, a także regulaminów odnoszących się do trybu przeprowadzania przetargów. Jeżeli są to oświadczenia, które nie mogą wpływać na postępowanie o udzielenie zamówienia publicznego, nie wywołują skutków prawnych w przedmiocie udzielenia zamówienia publicznego, to należy stwierdzić, że ich znaczenie nie jest „istotne”. Stosownie do art. 25 ust. 1 ZamPublU zamawiający w postępowaniu o udzielenie zamówienia może żądać od wykonawców wyłącznie oświadczeń lub dokumentów niezbędnych do przeprowadzenia postępowania. Należy zatem uznać, że wszelkie dokumenty i oświadczenia wskazane w ogłoszeniu o zamówieniu, specyfikacji istotnych warunków zamówienia lub zaproszeniu do składania ofert dotyczą kwestii „istotnych”. Okolicznościami „istotnymi” będą dane zawarte w ofertach podmiotów ubiegających się o uzyskanie zamówienia publicznego, np. zapewnienie o posiadanym doświadczeniu i potencjale ekonomicznym. W praktyce zamówień publicznych pojawiają się niekiedy, samorzutnie przedkładane przez wykonawcę, dokumenty i oświadczenia dotyczące kwestii marketingowych, np. katalogi produktów, informacje o pozycji
wykonawcy na rynku, zaświadczenia o NIP, informacje o grupie kapitałowej. Ocena „istotności” samorzutnie przedłożonych oświadczeń jest kwestią otwartą. Jak się wydaje, należy zbadać in casu charakter i wagę tej nierzetelności oraz jej ewentualny wpływ na rozstrzygnięcie przetargu
Patrz np. uzasadnienie wyroku SN z 19.11.2004 r., III KK 81/04, Legalis.
. Nierzetelnym pisemnym oświadczeniem w rozumieniu art. 297 § 1 KK będzie przykładowo: stwierdzające nieprawdę oświadczenie o spełnianiu warunków udziału w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego, oświadczenie o braku podstaw do wykluczenia z postępowania o udzielenie zamówienia publicznego z powodu niespełnienia warunków, o których mowa w art. 24 ust. 1 ZamPublU, oświadczenie zawierające nieprawdziwe informacje odnośnie do posiadanych przez wykonawcę „wiedzy i doświadczenia”, oświadczenie rzekomego wcześniejszego kontrahenta, w którym ten niezgodnie z prawdą stwierdza, że wykonawca rzetelne wywiązał się z umowy, oświadczenie zamawiającego lub innych podmiotów stwierdzające istnienie innych cech bezpośrednio odnoszących się do spełnienia warunków określonych w specyfikacji istotnych warunków zamówienia (SIWZ).
 
 
Pojęcie „nierzetelnego” dokumentu lub oświadczenia interpretuje się w odwołaniu do dorobku doktryny i judykatury powstałego na gruncie art. 303 § 1 KK, który kryminalizuje m.in. prowadzenie nieprawdziwej lub nierzetelnej dokumentacji gospodarczej
T. Oczkowski, Oszustwo kredytowe, subwencyjne i w zakresie zamówień publicznych, „Prokurator” Nr 4/2005, s. 35.
. Nierzetelne prowadzenie dokumentacji w rozumieniu art. 303 KK oznacza takie jej prowadzenie, które nie daje jasnego, zupełnego i prawdziwego obrazu prowadzonej działalności gospodarczej, zawiera dane niepełne, niesprawdzone lub nieaktualne
Ibidem.
.
„Niepełność” informacji wyraża się w tym, że pominięto pewne prawdziwe okoliczności, które należało obowiązkowo zawrzeć w dokumencie lub oświadczeniu, co może sugerować odbiorcy stan rzeczy inny niż rzeczywisty. Tworzenie mylnego wrażenia może dotyczyć stanu rzeczy mającego miejsce w przeszłości, w teraźniejszości lub w przyszłości, może także chodzić o przedkładanie informacji niesprawdzonych
Szerzej T. Oczkowski, Oszustwo kredytowe..., op. cit., s. 35; M. Makowski, Przestępstwo oszustwa w zakresie zamówień publicznych, Prok. i Pr. Nr 9/2009, s. 89 i literatura tam cyt.
. Jak wskazuje J. Giezek, na gruncie art. 303 KK nierzetelne prowadzenie dokumentacji gospodarczej oznacza ujmowanie zdarzeń gospodarczych niemających miejsca w rzeczywistości lub ujmowanie pewnych zdarzeń rzeczywistych przy jednoczesnym nieujmowaniu innych zdarzeń, do których ujęcia sprawca był zobowiązany
J. Giezek, Komentarz do art. 303 KK [w:] J. Giezek (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, Warszawa 2014, SIP LEX, teza 11.
.
 
Nierzetelność dokumentu lub oświadczenia musi wynikać z samej jego treści, czyli być niejako inkorporowana w dokumencie.
 
Rzetelność przedkładanych oświadczeń i dokumentów ocenia się na dzień ich przedłożenia w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego. Przykładowo nie będzie oświadczeniem nierzetelnym w rozumieniu art. 297 KK oświadczenie wykonawcy, który wiedząc, że wyrok skazujący za jedno z przestępstw wymienionych w art. 24 ust. 1 pkt 13 ZamPublU uprawomocni się po terminie otwarcia ofert, złoży oświadczenie, że nie jest osobą prawomocnie skazaną lub że nie zachodzą wobec niego ustawowe przesłanki wykluczenia z postępowania o udzielenie zamówienia publicznego. Oczywiście z uwagi na okoliczność, że art. 297 § 1 KK jest przestępstwem umyślnym, obok znamion strony przedmiotowej dla przypisania odpowiedzialności karnej konieczne jest wykazanie, że sprawca w momencie, w którym podjął zachowanie sprawcze, miał świadomość nierzetelności przedkładanych oświadczeń lub dokumentów.
 
O „nierzetelności” dokumentu nie przesądza „nierzetelny” sposób jego użycia. W orzecznictwie trafnie wskazano, że nie należy mylić przedkładania nierzetelnego dokumentu z nierzetelnym posługiwaniem się rzetelnym dokumentem – to drugie działanie nie spełnia znamion art. 297 § 1 KK. Pogląd ten wyrażono na gruncie stanu faktycznego, w którym wykonawca zarówno w dacie uzyskiwania zaświadczenia z Krajowego Rejestru Karnego, jak i w dacie przedłożenia w postępowaniu przetargowym zaświadczenia o niefigurowaniu w tymże rejestrze był prawomocnie skazany za przestępstwo i jednocześnie nie figurował w Krajowym Rejestrze Karnym. Stało się tak z uwagi na okoliczność, że moment uprawomocnienia się skazującego wyroku i moment ubiegania się o zamówienie publiczne dzielił niewielki odstęp czasu, zaś dane zawarte w KRK nie są aktualizowane w czasie rzeczywistym, lecz z pewnym przesunięciem czasowym. Stosowny wpis do KRK nie został wprowadzony zarówno w dacie uzyskania zaświadczenia z KRK, jak i w dacie przedkładania zaświadczenia w postępowaniu. Przedłożone zaświadczenie z Krajowego Rejestru Karnego, choć niewątpliwie jest dokumentem, któremu przysługuje cecha zaufania publicznego, nie „poświadczało nieprawdy” w rozumieniu art. 271, 272, 297 § 1 KK, gdyż zawierało stwierdzenie, że wykonawca „nie figuruje” w KRK, co nie jest przecież stwierdzeniem tożsamym z „nie jest osobą prawomocnie skazaną za przestępstwo”. Dokument ten był zatem rzetelny i „poświadczający prawdę” – zawierał bowiem prawdziwe i kompletne informacje. Nie ulega wątpliwości, że przedmiotowym rzetelnym dokumentem posłużono się nierzetelnie, co jednak nie realizuje znamion przestępstwa z art. 297 KK. Na marginesie można dodać, że sprawcy przypisano ostatecznie realizację znamion przestępstwa z art. 297 § 1 KK z uwagi na okoliczność, że obok opisywanego zaświadczenia przedłożył także pisemne „oświadczenie” zawierające stwierdzenie, że jest osobą niekaraną, które niewątpliwie było „nierzetelne” i odnosiło się do „okoliczności istotnych” w rozumieniu art. 297 KK
Szerzej patrz wyrok SA w Katowicach z 16.2.2017 r., II AKa 525/16, Legalis oraz E. Plebanek, Przestępstwo oszustwa w zakresie zamówień publicznych (art. 297 § 1 KK). Rozważania na kanwie wyroku SA w Katowicach z 16.2.2017 r., II AKa 525/16, Kwartalnik ZamPublU Nr 4/2018.
.
 
 
Na koniec wypada podsumować uwagi na temat znamion strony podmiotowej przestępstwa z art. 297 § 1 KK. Należy zauważyć, że może ono być popełnione tylko umyślnie z zamiarem bezpośrednim. Celem wykazania realizacji znamion strony podmiotowej trzeba ustalić, że sprawca w momencie podejmowania czynności sprawczej, tj. przedkładania dokumentów lub oświadczeń, miał świadomość i chciał się ubiegać o udzielenie zamówienia publicznego, przedkładając nierzetelne, podrobione, przerobione, poświadczające nieprawdę dokumenty lub nierzetelne oświadczenia. Nie ma potrzeby wykazywania, że sprawca działał, mając zamiar pomnożenia swojego majątku cudzym kosztem, tj. doprowadzenia zamawiającego do niekorzystnego rozporządzenia mieniem poprzez udzielenie zamówienia publicznego podmiotowi, który nie daje gwarancji należytego wykonania umowy. Jeżeli natomiast zostanie wykazane, że sprawca w momencie przystępowania do ubiegania się o zamówienie publiczne miał obok zamiaru bezprawnego uzyskania zamówienia publicznego także zamiar bezpośredni naruszenia interesów majątkowych zamawiającego poprzez nienależyte wykonanie lub niewykonanie uzyskanego bezprawnie zamówienia publicznego, to wypada zastosować kumulatywną kwalifikację (11 § 2 KK) i obok kwalifikacji z art. 297 § 1 KK przypisać znamiona przestępstwa z art. 286 § 1 KK
Patrz O. Górniok, Prawo karne gospodarcze. Komentarz, Toruń 1997, s. 31. Patrz też E. Plebanek, Przestępstwo oszustwa w zakresie zamówień publicznych..., op. cit., i literatura oraz orzecznictwo tam cyt.
.
 
Pomocnik do przestępstwa oszustwa przetargowego obejmuje swoją świadomością fakt, że sprawca główny zamierza zrealizować znamiona oszustwa przetargowego i że jego zachowanie jako pomocnika to działanie mu ułatwi. W judykaturze wskazuje się, że dla przyjęcia odpowiedzialności za pomocnictwo do przestępstwa kierunkowego, takiego jak przestępstwo z art. 297 § 1 KK, wystarczające jest wykazanie po stronie współdziałającego (pomocnika) zamiaru ewentualnego
Wyrok SA we Wrocławiu z 9.3.2017 r., II AKa 15/17, Legalis.
. Żeby wykazać realizację znamion strony podmiotowej pomocnictwa, należy ustalić, że pomocnik, najpóźniej w chwili podejmowania zachowań ułatwiających popełnienie przestępstwa innej osobie (np. w postaci sporządzania nierzetelnych oświadczeń lub dokumentów lub niereagowania na zaobserwowane nieprawidłowości, pomimo takiego prawnego obowiązku), miał wyobrażenie konkretnego czynu, który ma być podjęty przez sprawcę głównego (inną osobę), i miał świadomość, że swoim zachowaniem obiektywnie ułatwia sprawcy głównemu jego popełnienie
Patrz np. wyrok SA w Warszawie z 10.1.2017 r., II AKa 419/16, Legalis; wyrok SA w Lublinie z 14.2.2018 r., II AKa 284/17, Legalis.
. Jeżeli chodzi o płaszczyznę woluntatywną zamiaru, to należy wykazać, że pomocnik, mając tego rodzaju świadomość, chciał ułatwić innej osobie popełnienie czynu zabronionego lub przynajmniej godził się na to ułatwienie. Przestępstwo stypizowane w art. 297 § 2 KK może być popełnione tylko umyślnie, zarówno w zamiarze bezpośrednim, jak i ewentualnym (art. 9 § 1 KK).



 

Przetestuj System Legalis

 
Zadzwoń:
22 311 22 22
Koszt połączenia wg taryfy operatora.
lub zostaw swoje dane, a Doradca zdalnie
zbada Twoje potrzeby i uruchomi dostęp:

W polu numeru telefonu należy stosować wyłącznie cyfry (min. 9).


Wyślij

* Pola wymagane

Zasady przetwarzania danych osobowych: Administratorem danych osobowych jest Wydawnictwo C.H.Beck sp. z o.o., Warszawa, ul. Bonifraterska 17, kontakt: daneosobowe[at]beck.pl. Dane przetwarzamy w celu marketingu własnych produktów i usług, w celach wskazanych w treści zgód, jeśli były wyrażane, w celu realizacji obowiązków prawnych, oraz w celach statystycznych. W sytuacjach przewidzianych prawem, przysługują Ci prawa do: dostępu do swoich danych, otrzymania ich kopii, sprostowania, usunięcia, ograniczenia przetwarzania, przenoszenia, cofnięcia zgody oraz wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania danych. Pełne informacje w Polityce prywatności.


Wydawnictwo C.H.Beck
ul. Bonifraterska 17
00-203 Warszawa
Tel: 22 311 22 22
E-mail: legalis@beck.pl
NIP: 522-010-50-28, KRS: 0000155734
Sąd Rejonowy dla miasta stołecznego Warszawy
w Warszawie Kapitał Spółki: 88 000 zł

Zasady przetwarzania danych osobowych