Objęcie pracownika właściwym systemem zabezpieczeń społecznych

Uzasadnienie

Wyrokiem z 3.11.2016 r. SA w W. oddalił apelację F. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W. od wyroku SO w W. z 31.3.2011 r. oddalającego jej odwołanie od decyzji ZUS I Oddziału w W. z 9.9.2008 r. odmawiającej wydania zaświadczenia na formularzu E-101 dla zainteresowanego pracownika tej spółki Władysława R. o podleganiu w okresie od 16.2.2008 r. do 31.12.2009 r. polskiemu systemowi zabezpieczenia społecznego z tytułu pracy wykonywanej na terytorium innych niż Polska państw członkowskich UE lub EOG.

W sprawie zainteresowany, zgodnie z wystawionym 29.2.2009 r. świadectwem pracy, był zatrudniony przez odwołującą się spółkę w okresie od 13.2.2006 r. do 28.2.2009 r., w tym od 13.2.2006 r. do 4.11.2007 r. wykonywał prace budowlane na terenie Wielkiej Brytanii, a od 5.11.2007 r. do 28.2.2009 r. we Francji, choć miał też korzystać z licznych urlopów bezpłatnych w dniach: od 18 kwietnia do 6.5.2007 r.; od 20 października do 4.11.2007 r.; 31.12.2007 r.; 1–2.1.2008 r., 27–31.5.2008 r.; od 11 do 31.12.2008 r. i od 1 stycznia do 28.2.2009 r., a w dniach 8–10.12.2008 r. ze zwolnienia lekarskiego, podczas których przebywał w Polsce będącej jego stałym miejscem zamieszkania. Jego pracodawca ma siedzibę w Polsce, ale nie prowadzi tam swojej działalności. Organ ubezpieczeń społecznych we wcześniejszych okresach wystawiał zainteresowanemu potwierdzenia podlegania polskiemu systemowi ubezpieczeń społecznych, czego zaniechał w spornej decyzji po ustaleniu, że płatnik składek spółka F. nie prowadziła w Polsce godnej odnotowania działalności gospodarczej, ale miała tylko siedzibę i personel rekrutujący polskich pracowników do pracy w kilku krajach członkowskich UE, którzy w tych samych okresach zatrudnienia nie wykonywali zwykle pracy co najmniej w dwóch z nich.

Sąd II instancji podzielił ustalenia faktyczne sądu I instancji i jego prawną kwalifikację, oceniając, że spór w sprawie sprowadzał się do interpretacji przepisów tytułu II rozporządzenia Rady (EWG) Nr 1408/71 z 14.6.1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego dla pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek oraz ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.Urz. WE L Nr 149 ze zm., powoływanego dalej jako rozporządzenie Nr 1408/71), a w szczególności jego art. 14 ust. 1a i 2b. Przepisy te (obowiązujące na datę wydania decyzji) stanowiły pełny i jednolity system norm kolizyjnych, mający na celu podleganie pracowników przemieszczających się w UE systemowi zabezpieczenia społecznego tylko jednego państwa członkowskiego, w celu uniknięcia komplikacji wynikających z potencjalnego zbiegu różnych ustawodawstw krajowych. Zasadniczo delegowany pracownik najemny podlega ustawodawstwu tego państwa członkowskiego, w którym pracuje (zasada lex loci laboris). Istnieją wyjątki od tej zasady, w tym określone w art. 14 ust. 2 rozporządzenia Nr 1408/71, który stosuje się tylko w szczególnych sytuacjach, kiedy zastosowanie zasady sformułowanej w art. 13 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1408/71 „mogłoby nieść ryzyko, że zarówno pracownik, jak i pracodawca oraz instytucje zabezpieczenia społecznego nie tylko nie unikną komplikacji administracyjnych, które mogą skutkować utrudnieniami w swobodnym przepływie osób objętych tym rozporządzeniem, lecz przeciwnie, takie komplikacje napotkają”. Odwołująca się spółka zarzucała, że dla zainteresowanego właściwy jest polski system ubezpieczenia społecznego na podstawie art. 14 ust. 2 lit. b) pkt ii rozporządzenia, gdyż jego status był statusem „osoby zwykle zatrudnionej na terytorium dwóch lub więcej państw członkowskich”.

Sąd II instancji, oceniając to pojęcie (osoby zwykle zatrudnionej na terytorium dwóch lub więcej państw członkowskich), odwołał się do uzasadnienia wyroku SN z 5.11.2009 r., (II UK 99/09, OSNP Nr 11–12/2011, poz. 162), który uznał, że przy interpretacji „powyższego przepisu należy uwzględnić różnicę wynikającą z norm ust. 1 i 2 art. 14 rozporządzenia. O ile w ust. 1 ustanawia się wyjątek od zasady miejsca zatrudnienia, o tyle w art. 14 ust. 2 zawarte zostały normy kolizyjne, ponieważ zastosowanie zasady miejsca zatrudnienia i podlegania jednemu ustawodawstwu w związku z wykonywaniem zatrudnienia w różnych państwach u wielu bądź jednego pracodawcy wywołuje określone trudności z ustaleniem ustawodawstwa właściwego, skoro tylko na podstawie art. 13 ust. 1 i ust. 2 lit. a) nie byłoby wiadomo, które ustawodawstwo należy ostatecznie wybrać. Taki jest też cel normy kolizyjnej z art. 14 ust. 2 lit. b) pkt ii rozporządzenia”, z której wynika, że określa on sytuację osoby zatrudnionej przez jednego pracodawcę, który prowadzi działalność na terytorium więcej niż jednego państwa członkowskiego i w tych państwach wykonywana jest praca, przy czym warunkiem koniecznym jest, aby miejsce zamieszkania pracownika „nie pokrywało” się z miejscem wykonywania przez niego pracy. W tym kolizyjnym zakresie przyjmuje się, że art. 14 ust. 2 rozporządzenia dotyczy tylko zatrudnienia (działalności) związanej z wielokrotnymi krótkoterminowymi pobytami w kilku państwach członkowskich. „Są to przypadki znacznie odbiegające od »zwykłego skierowania«, tym bardziej że na podstawie typowego łącznika miejsca wykonywania pracy nie sposób wówczas określić ustawodawstwa właściwego w danym czasie, bądź też jego jednoznaczne ustalenie napotyka na trudności”.

W pojęciu osoby zwykle zatrudnionej na terytorium dwóch lub więcej państw członkowskich w rozumieniu art. 14 ust. 2 lit. b) pkt ii rozporządzenia chodzi zatem o pracownika, który w tym samym czasie pracuje w wielu państwach członkowskich dla jednego pracodawcy prowadzącego działalność w kilku państwach członkowskich. Natomiast nie obejmuje przypadków, w których pracownik wykonuje obowiązki pracownicze kolejno w kilku państwach członkowskich w następujących po sobie okresach, w określonej kolejności czasowej. W takiej ocenie sąd II instancji odwołał się do wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE z 4.10.2012 r. w sprawie C-115/11 (MoPr Nr 11/2012, s. 613) oraz komentarza K. Ślebzaka (red.), Koordynacja Systemów Zabezpieczenia Społecznego, Warszawa 2012. W tym orzeczeniu Trybunał uznał, że jeśli wykonywanie pracy najemnej ma miejsce na terytorium tylko jednego państwa unijnego w jednym czasie, stanowiąc „zwykłą” sytuację zainteresowanej osoby, to taka osoba „nie może wchodzić w zakres art. 14 ust. 2 rozporządzenia Nr 1408/71”, a zatem nie jest „zwykle” zatrudniona na terytorium dwóch lub więcej państw członkowskich. „Nie ma przy tym znaczenia, czy praca była świadczona w oparciu o jedną umowę o pracę, czy też więcej umów zawieranych kolejno po sobie”. Organ rentowy ma nie tylko prawo, ale też prawny obowiązek dokonania prawidłowej oceny faktów mających znaczenie dla zastosowania reguł określania właściwego ustawodawstwa z dziedziny zabezpieczenia społecznego, a tym samym zagwarantowania, że informacje podane w zaświadczeniu będą prawdziwe. Ponadto TS w wyroku z 4.10.2012 r., C-115/11, wskazał, że przy ocenie okoliczności faktycznych niezbędnych do określenia właściwego ustawodawstwa, dana instytucja może wziąć pod uwagę, oprócz brzmienia umowy o pracę, takie czynniki, jak: „sposób, w jaki uprzednio były w praktyce wykonywane podobne umowy tego rodzaju między pracodawcą a pracownikiem, okoliczności zawarcia owych umów lub ogólniej cechy charakterystyczne i metody prowadzenia działalności przez dane przedsiębiorstwo w zakresie, w jakim czynniki te mogą rzucić światło na rzeczywisty charakter rozpatrywanej pracy”. Zaświadczenie E-101 jest co do zasady wydawane przed rozpoczęciem okresu delegowania, do którego się odnosi, lub na początku tego okresu, przeto „ocena wspomnianych faktów jest dokonywana na podstawie przewidywanej sytuacji dotyczącej zatrudnienia zainteresowanego pracownika”. Jeżeli na podstawie innych niż umowa istotnych w sprawie dowodów okaże się, że zatrudnienie danego pracownika w rzeczywistości różni się od sytuacji opisanej w jego umowie o pracę, to „na instytucji właściwej ciąży powinność, bez względu na brzmienie umowy, oparcia swoich ustaleń na faktycznej sytuacji pracownika i w razie potrzeby odmowy wydania zaświadczenia (…) lub cofnięcia go, jeżeli instytucja właściwa państwa członkowskiego, w którym pracownik najemny świadczy pracę, wyrazi wątpliwości co do prawdziwości faktów będących podstawą wydania zaświadczenia lub co do przestrzegania wymogów. W szczególności, jeżeli okaże się, że pomimo brzmienia umowy o pracę sytuacja danej osoby nie spełnia którejś z przesłanek w ramach unormowania określonego w rozporządzeniu nr 1408/71, takiego jak unormowanie z art. 14 ust. 2 lit. b) ppkt i lub z art. 14 ust. 2 lit. b) ppkt ii – unormowanie to nie może być stosowane”.

Odwołująca się spółka złożyła wnioski o wydanie zaświadczenia na formularzu E-101 dla zainteresowanego pracownika w dniach 8.2.2008 r. i 23.4.2008 r. za okres od 16.2.2008 r. do 31.12.2009 r., tymczasem zainteresowany „bezspornie” pracował w okresie od 13.2.2006 r. do 4.11.2007 r. w Wielkiej Brytanii, a od 5.11.2007 r. do 7.12.2008 r. we Francji, „natomiast od 8.12.2008 r. do 28.12.2009 r. przebywał w Polsce na zwolnieniach lekarskich i urlopach”. Ustalony w sprawie stan faktyczny „nie pozwala zatem na dokonanie innej oceny prawnej, niż uczynił to sąd I instancji w zaskarżonym wyroku”, któremu nie można zarzucić naruszenia prawa materialnego.

W skardze kasacyjnej spółka Format zarzuciła naruszenie art. 6 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 8 ust. 1 i ust. 14, art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1 i art. 13 pkt 1 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.jedn.: Dz.U. z 2017 r. poz. 1778 ze zm.) oraz art. 14 ust. 2 lit. b) pkt ii rozporządzenia Rady (EWG) Nr 1408/71 z 14.6.1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego dla pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.Urz. UE L Nr 149 ze zm.) i art. 12a (5) ust. 4 rozporządzenia Rady (EWG) Nr 574/72 z 21.3.1972 r. w sprawie wykonywania rozporządzenia (EWG) Nr 1408/71 w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego dla pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.Urz. UE L Nr 72 ze zm.) przez ich niezastosowanie.

Skarżąca wniosła o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, ponieważ „z jednej strony jest ona oczywiście uzasadniona, a z drugiej, występuje w sprawie istotne zagadnienie prawne i potrzeba orzeczniczego wyjaśnienia przepisu prawa europejskiego w sytuacji, kiedy prawomocny wyrok sądu wywołał poważne skutki nie tylko dla pracownika będącego zainteresowanym w niniejszej sprawie, lecz także dla kilkuset pracowników polskiego przedsiębiorstwa wykonujących pracę na terytoriach kilku państw w ramach jednego stosunku pracy z pracodawcą mającym siedzibę w Polsce, prowadzącym działalność na terytoriach różnych państw członkowskich UE”. Wskazując na powyższe, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i zmianę poprzedzającego go wyroku i zaskarżonej decyzji oraz orzeczenie co do istoty sprawy przez zobowiązanie pozwanego organu do wydania zaświadczenia E101 potwierdzającego, że w spornym okresie zainteresowany pracownik podlegał polskiemu systemowi ubezpieczeń społecznych z tytułu pracy wykonywanej na terytorium państw członkowskich UE.

Ewentualnie skarżąca wnioskowała o wystąpienie przez SN z pytaniem prejudycjalnym do TS, „czy spełnione są przesłanki przewidziane w art. 14 ust. 2 lit. b) rozporządzenia Rady (EWG) Nr 1408/71 w sytuacji, gdy pracownik przedsiębiorstwa mającego zarejestrowaną siedzibę w państwie członkowskim, wykonuje pracę na podstawie jednej umowy o pracę z tym pracodawcą/przedsiębiorstwem na budowach (w zakładach, placówkach, oddziałach) na terytoriach co najmniej dwóch innych państw członkowskich, na terenie których nie ma miejsca zamieszkania, do stosowania ustawodawstwa tego pierwszego państwa?”.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o oddalenie skargi oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawierała usprawiedliwionych podstaw. Dotyczyła ona sporu w jednej z licznych spraw tego samego rodzaju o podleganie polskiemu ubezpieczeniu społecznemu w przypadku potencjalnego zbiegu stosowania różnych systemów zabezpieczenia społecznego pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się w państwach Unii Europejskiej. Ze względu na powielające się spory tego samego rodzaju dotyczące pracowników tego samego pracodawcy, który swoje stanowisko opierał na formalnym wskazaniu w umowie o pracę miejsc zatrudnienia w kilku krajach Unii Europejskiej, twierdząc, że w ten sposób jego pracownicy byli zwykle zatrudnieni na terytorium dwóch lub więcej państw członkowskich UE w rozumieniu art. 14 ust. 2 lit. b) rozporządzenia Nr 1408/71 Rady (EWG) z 14.6.1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, uaktualnionego rozporządzeniem Rady (WE) Nr 118/97 z 9.12.1996 r., ze zmianami wprowadzonymi rozporządzeniem (WE) Nr 1992/2006 Parlamentu Europejskiego, taki problem został skierowany w trybie pytania prejudycjalnego sądu polskiego do rozstrzygnięcia przez Trybunał UE, który w wyroku z 4.10.2012 r., C-115/11 w sprawie tej samej skarżącej spółki przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, wyjaśnił, że art. 14 ust. 2 lit. b) rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, iż w okolicznościach takich jak w przedmiotowej sprawie przed sądem krajowym – osoba, która na podstawie kolejnych umów wskazujących jako miejsce świadczenia pracy terytorium kilku państw członkowskich pracuje w rzeczywistości w okresie obowiązywania każdej z tych umów w jednym czasie wyłącznie na terytorium jednego z tych państw, nie może być objęta zakresem pojęcia „osoby zwykle zatrudnionej na terytorium dwóch lub więcej państw członkowskich” w rozumieniu tego przepisu.

Skarżąca zatrudniała w kolejnych okresach zainteresowanego pracownika wyłącznie w Wielkiej Brytanii, a następnie w spornym okresie wyłącznie we Francji, co oznaczało, że zainteresowany zwykle nie pracował co najmniej w dwóch państwach członkowskich UE, ponadto nadal uporczywie bezpodstawnie utrzymuje, jakoby zatrudniała zainteresowanego w tym samym czasie na terytorium dwóch lub więcej państw członkowskich, tylko dlatego że w umowie o pracę wymieniła miejsca zatrudnienia w kilku państwach UE. Miało to wywołać trudności w ustaleniu podlegania konkretnemu krajowemu systemowi zabezpieczenia społecznego według zasady lex loci laboris i z tej przyczyny pracownicy skarżącej mieliby podlegać polskim ubezpieczeniom społecznym. Stanowisko takie na gruncie wspomnianego judykatu Trybunału UE, który nie podlega oferowanej przez skarżącą wykładni a contrario, zostało oparte na bezpodstawnym i nieracjonalnym twierdzeniu, jakoby pracownicy skarżącej rzekomo „zwykle” w tym samym czasie świadczyli pracę na terytorium dwóch lub więcej państw członkowskich UE, przeto jest chybione i ewidentnie bezzasadne także na gruncie dotychczasowego orzecznictwa SN (por. wyroki z 5.11.2009 r., II UK 99/09, OSNP Nr 11–12/2011), a w szczególności wyroku Trybunału UE z 4.10.2012 r., C-115/11, w zakresie spornej interpretacji art. 14 ust. 2 lit. b pkt (ii) rozporządzenia 1408/71. W przedmiotowej sprawie sądy obu instancji miarodajnie ustaliły, że skarżąca składała wnioski o wydanie zaświadczenia na formularzu E 101 dla pracownika Władysława R., który w spornym okresie pracował wyłącznie we Francji i już z tego powodu nie był zwykle (podkreślenia SN) zatrudniony w tym samym czasie w dwóch lub więcej państwach członkowskich UE w rozumieniu wymienionego przepisu rozporządzenia Nr 1408/71. Nie było zatem podstaw prawnych do objęcia zainteresowanego pracownika polskim ustawodawstwem ubezpieczeń społecznych, ale w spornym okresie powinien być on ubezpieczony przez stronę skarżącą w państwie świadczenia pracy (Francji), zgodnie z zasadą lex loci laboris. W razie wydania decyzji o niepodleganiu pracownika skierowanego przez polskiego pracodawcę do pracy w innym państwie (państwach) członkowskim UE polskiemu ustawodawstwu ubezpieczeń społecznych polski organ ubezpieczeń społecznych powinien przekazać tę decyzję właściwej instytucji zabezpieczenia społecznego państwa (państw), w którym praca była wykonywana, w celu uruchomienia procedury objęcia zainteresowanego pracownika właściwym systemem zabezpieczenia społecznego według zasady lex loci laboris (art. 13 ust. 2a rozporządzenia Nr 1408/71). Taki pracownik z reguły nie posiada wiedzy ani kompetencji do poszukiwania we własnym zakresie właściwego systemu podlegania zabezpieczeniu społecznemu w innym państwie (państwach) członkowskim Unii Europejskiej, a nie powinien pozostać bez ochrony wynikającej z zatrudnienia i obowiązkowego podlegania właściwemu zabezpieczeniu społecznemu, co wymaga zasygnalizowanego wsparcia go przez polski organ ubezpieczeń społecznych, gdyż polski pracodawca nie będzie zainteresowany wszczęciem procedury objęcia pracownika systemem zabezpieczenia społecznego innego państwa, choćby ze względu na co do zasady wyższe obciążenia składkowe.

W przedmiotowej sprawie strona skarżąca nie wykazała, ale zignorowała (zbojkotowała) kilkukrotne zarządzenia sądu I instancji zmierzające do ustalenia tzw. warunków wysłania pracowników, którzy przed delegowaniem do pracy w innym państwie (państwach) członkowskim UE powinni być uprzednio zwykle zatrudnieni i ubezpieczeni w Polsce, ani i przede wszystkim nie wykazała, że w spornym okresie zwykle prowadziła w Polsce znaczącą (istotną, godną odnotowania) działalność gospodarczą, inną niż zarządcza obsługa księgowo-finansowa pracowników, których skarżąca rekrutowała wyłącznie do wykonywania pracy za granicą. W konsekwencji sądy obu instancji prawidłowo oceniły, że skarżąca, która w Polsce miała tylko siedzibę firmy i pracowników rekrutujących do pracy za granicą, nie udowodniła statusu przedsiębiorstwa delegującego ani koniecznych warunków delegowania zwykle zatrudnionego przez siebie w Polsce pracownika do wykonywania pracy na terytorium innego państwa członkowskiego UE. Takie warunki były konieczne do potencjalnego „dalszego” podlegania delegowanego pracownika, który wszakże został zatrudniony wyłącznie do świadczenia pracy za granicą, nadal polskiemu ustawodawstwu ubezpieczeń społecznych według dyspozycji art. 14 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Nr 1408/71. W takim stanie rzeczy nie było żadnych podstaw ani uzasadnienia do kierowania następnego pytania prejudycjalnego w kolejnej podobnej sprawie pomiędzy tymi samymi stronami, choć dotyczącej innego pracownika, które zostało wyjaśnione w wyroku Trybunału UE z 4.10.2012 r., C-115/11, skoro ponadto i przede wszystkim zainteresowany pracownik nie był zwykle zatrudniony na terytorium dwóch lub więcej państw członkowskich UE, bo w spornym okresie pracował wyłącznie we Francji.

Mając powyższe na uwadze, SN wyrokował jak w sentencji na podstawie art. 39814 KPC, zasądzając od skarżącej należne pozwanemu organowi rentowemu koszty zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym (art. 98 KPC).




 

Przetestuj System Legalis

 
Zadzwoń:
22 311 22 22
Koszt połączenia wg taryfy operatora.
lub zostaw swoje dane, a Doradca zdalnie
zbada Twoje potrzeby i uruchomi dostęp:

W polu numeru telefonu należy stosować wyłącznie cyfry (min. 9).


Wyślij

* Pola wymagane

Zasady przetwarzania danych osobowych: Administratorem danych osobowych jest Wydawnictwo C.H.Beck sp. z o.o., Warszawa, ul. Bonifraterska 17, kontakt: daneosobowe[at]beck.pl. Dane przetwarzamy w celu marketingu własnych produktów i usług, w celach wskazanych w treści zgód, jeśli były wyrażane, w celu realizacji obowiązków prawnych, oraz w celach statystycznych. W sytuacjach przewidzianych prawem, przysługują Ci prawa do: dostępu do swoich danych, otrzymania ich kopii, sprostowania, usunięcia, ograniczenia przetwarzania, przenoszenia, cofnięcia zgody oraz wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania danych. Pełne informacje w Polityce prywatności.


Wydawnictwo C.H.Beck
ul. Bonifraterska 17
00-203 Warszawa
Tel: 22 311 22 22
E-mail: legalis@beck.pl
NIP: 522-010-50-28, KRS: 0000155734
Sąd Rejonowy dla miasta stołecznego Warszawy
w Warszawie Kapitał Spółki: 88 000 zł

Zasady przetwarzania danych osobowych