Polityki i plany
Zmianie ma ulec system planowania polityki społecznej na poziomie samorządów. Obecnie funkcjonujące strategie rozwiązywania problemów społecznych w wielu jednostkach samorządu terytorialnego mają charakter formalny, który nie oddaje rzeczywistego kierunku rozwoju usług społecznych, a jest kopią innych podobnych dokumentów. Choć samorządy opracowują lokalne plany deinstytucjonalizacji na potrzeby wykorzystania środków z UE, to nie mają one podstawy w ustawie.
Samorządy (gminy, powiaty i województwa) mają tworzyć strategie polityki społecznej, które obejmą szeroki zakres usług społecznych oraz zadań publicznych i określą konkretne działania, harmonogramy, sposoby realizacji i odpowiedzialne podmioty. Ma się to też wiązać z określeniem ról OPS, PCPR i ROPS. Realizacja tej strategii ma się odbywać poprzez trzyletnie plany rozwoju usług społecznych i deinstytucjonalizacji na poziomie gminy, powiatu i województwa.
Mieszkalnictwo wspomagane i treningowe
Mieszkania treningowe i wspomagane mają się stać kluczową formą wsparcia środowiskowego. Mieszkania treningowe są przewidziane jako krótkoterminowe, przygotowujące do samodzielności, zaś wspomagane – jako długoterminowe. Mają być dostępne dla wszystkich pełnoletnich osób w trudnej sytuacji, a także dla wymagających całodobowej opieki, jeśli można ją zapewnić w środowisku lokalnym. Ich sieć ma sprzyjać ograniczaniu kierowania do domu pomocy społecznej. Problemem jest jednak dostępność tych mieszkań i realna infrastruktura.
Większą rolę w ich tworzeniu mają pełnić organizacje pozarządowe. Przy czym samorządy mają kontrolować jakość usług także u podmiotów niepublicznych. Ma też powstać rejestr wszystkich mieszkań prowadzony przez wojewodę.
Możliwe ma być tworzenie zespołów mieszkań treningowych i wspomaganych, co ma sprzyjać racjonalizacji kosztów.
Udzielenie wsparcia w mieszkaniu treningowych ma następować na podstawie decyzji poprzedzanej zawarciem umowy o umieszczeniu w tym mieszkaniu w miejsce dotychczasowego kontraktu mieszkaniowego. Z kolei przyznanie wsparcia w mieszkaniu wspomaganym nastąpi w drodze decyzji i zawarcia umowy najmu.
Dom pomocy społecznej dla pełnoletnich
Umieszczenie w domu pomocy społecznej będzie możliwe dopiero po wyczerpaniu innych form wsparcia, w szczególności usług opiekuńczych, specjalistycznych usług opiekuńczych i wsparcia w mieszkaniu wspomaganym. Wyjątkiem od wyczerpania innych form wsparcia ma być sytuacja bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia. W takich pilnych przypadkach konieczna będzie niezwłoczna oceny możliwości udzielenia wsparcia w środowisku lub innej formy pomocy w ciągu 3 miesięcy od umieszczenia – w drodze aktualizacji wywiadu środowiskowego.
Jak wynika z projektu, w domu pomocy społecznej mają przebywać wyłącznie osoby pełnoletnie.
Zmienić mają się również zasady odpłatności za pobyt osób bliskich w domu pomocy społecznej. Do wnoszenia opłaty, po samym mieszkańcu, w pierwszej kolejności zobowiązane będą osoby obdarowane nieruchomością i pełnoletni nabywcy nieruchomości na podstawie umowy dożywocia – dokonanych przed mniej niż 10 laty, licząc wstecz od dnia zawarcia tych umów. Osoby te będą zobowiązane do wnoszenia odpłatności przed małżonkiem, wstępnymi i zstępnymi. W celu ustalenia wysokości opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej dyrektor OPS lub CUS uzyska dostęp do danych zawartych w centralnym repozytorium elektronicznych wypisów aktów notarialnych.
Sprecyzowano, że zobowiązani do ponoszenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej zstępni mają być pełnoletni. Modyfikuje się też zasady całkowitego lub częściowego zwolnienia z opłat za domu pomocy społecznej w szczególnych sytuacjach rodzinnych.
Rejestr domów pomocy społecznej ma być zinformatyzowany, a wnioski do niego składane – tylko elektroniczne.
Streetworking bezdomności
Do zadań własnych gminy o charakterze obowiązkowym w projekcie dodano streetworking. Do ustawy ma być wprowadzona jego definicja. To usługa społeczna, w tym prowadzona jako praca socjalna, obejmująca wsparcie mające na celu poprawę sytuacji życiowej oraz rozwiązywanie problemów socjalnych, zdrowotnych, społecznych i innych, świadczoną osobom doświadczającym wykluczenia społecznego lub zagrożonym wykluczeniem społecznym w miejscu pobytu tych osób, w miejscach niemieszkalnych, a także poza instytucjonalnymi formami pomocy, w formie zindywidualizowanej i ukierunkowanej na ich potrzeby, oraz z poszanowaniem ich godności i prawa do samostanowienia.
Chodzi o formy wsparcia realizowane poza siedzibami instytucji pomocy społecznej, kierowane do osób, do których nie trafiają klasyczne formy wsparcia.
W dalszej części projektu jest jednak mowa wyłącznie o streetworkingu bezdomności, którego dotyczy szczególna regulacja. Jego celem jest ochrona zdrowia i życia osób przebywających w miejscach niemieszkalnych, ograniczanie szkód i zachowań ryzykownych, przeciwdziałanie dalszej marginalizacji i wykluczeniu społecznemu oraz budowanie sieci wsparcia w środowisku lokalnym.
Streetworking będzie realizowany na podstawie indywidualnego planu pracy, z poszanowaniem godności, autonomii i prawa do samostanowienia osoby wspieranej.
Aby zostać streetoworkerem, trzeba będzie mieć co najmniej zawodowe wykształcenie, ukończone kursy streetworekra bezdomności i pierwszej pomocy. Kurs streetworkera nie będzie wymagany od osób posiadających co najmniej roczne doświadczenie w pracy streetworkingu bezdomności. Na bardziej liberalnych zasadach streetworkerami będą mogły zostać osoby, które wyszły z kryzysu bezdomności.
Projektodawca chce bowiem wycofać się z pojęcia „osoby bezdomnej” na rzecz szerszego pojęcia „osoby w kryzysie bezdomności”. Ma to też uwypuklić przejściowy charakter bezdomności. W związku z tym wprowadzona ma być nowa definicja. Obejmie nie tylko osoby niezamieszkujące w lokalu mieszkalnym, lecz także osoby formalnie zameldowane w lokalach nienadających się do trwałego zamieszkania oraz osoby korzystające z form wsparcia mieszkaniowego w procesie wychodzenia z kryzysu bezdomności, w tym z mieszkań treningowych i innych form wsparcia realizowanych w lokalach mieszkalnych. Celem jest objęcie pomocą większej liczby osób zagrożonych wykluczeniem mieszkaniowym.
Schroniska i noclegownie
Projekt rozróżnia schroniska od noclegowni, dopuszczając udzielenie schronienia osobom znajdującym się w sytuacji bezpośredniego zagrożenia zdrowia lub życia. Gminy mogą dostosować regulaminy noclegowni do lokalnych uwarunkowań. Minimalne standardy usług i obiektów, w których udzielane jest schronienie, określa rozporządzenie.
Usługi w placówkach, pod nadzorem pracowników, będą mogli świadczyć wolontariusze.
Będzie możliwe prowadzenie schroniska w jednym budynku z noclegownią lub schroniskiem z usługami opiekuńczymi, co ma sprzyjać racjonalizacji kosztów.
Wydatki na schronienie w ogrzewalniach i noclegowniach nie będą zwracane przez gminę właściwą ze względu na miejsce zamieszkania lub ostatnie miejsce zameldowania osoby. Ma to ograniczyć spory interpretacyjne.
Kręgi wsparcia
Zadaniem własny gminy o charakterze obowiązkowym ma być wspieranie tworzenia kręgów wsparcia. Zdefiniowano je jako formę organizowania i udzielania wsparcia w codziennym funkcjonowaniu osobom i rodzinom, w postaci sieci osób udzielających wsparcia, działających w celu uwzględniania potrzeb, osób oraz rodzin w zakresie prowadzenia niezależnego życia w społeczeństwie. Sieć ta obejmuje w szczególności osoby spokrewnione, sąsiadów, wolontariuszy, instytucje i organizacje działające na rzecz osób i rodzin oraz specjalistów wsparcia. Instytucja ta i związane z nią zadania nie zostały jednak bliżej opisane.
Uproszczenie procedur
W trybie bezdecyzyjnym będą przyznawane świadczenia w postaci: interwencji kryzysowej (z wyłączeniem pobytu w domu dla matek z małymi dziećmi i kobiet w ciąży), pracy socjalnej, poradnictwa, uczestnictwa w zajęciach klubów i klubów samopomocy dla osób z zaburzeniami psychicznymi, schronienia w formie ogrzewalni lub noclegowni, streetworkingu bezdomności, sprawienia pogrzebu oraz przyznanie biletu kredytowanego.
Decyzja o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia (z wyjątkiem biletu kredytowanego oraz spraw dotyczących cudzoziemców) wydawana będzie po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Przy czym przyznanie usług dziennych w domach pomocy, klubach samopomocy oraz klubach samopomocy dla osób z zaburzeniami psychicznymi nastąpi na podstawie wniosku osoby ubiegającej się o skierowanie. Wniosek powinien zawierać oświadczenie o potrzebie korzystania z usług danej placówki oraz zaświadczenie lekarskie potwierdzające zgodność skierowania. Pojawiają się jednak wątpliwości co do zasadności oczekiwania wydawania zaświadczeń przez lekarzy w tym zakresie.
Przepływ informacji
Organy administracji rządowej i samorządowej mają współpracować z podmiotami realizującymi zadania z zakresu pomocy społecznej – wzajemnie informować się o potrzebach osób i rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej oraz o udzielonej im pomocy.
Rozszerzony ma zostać obowiązek informacyjny instytucji publicznych wobec kadr pomocy społecznej. Także te kadry pozyskają nowe źródła danych, np. poprzez wspomniany dostęp do bazy aktów notarialnych.
Pracownik socjalny oraz dyrektor OPS lub CUS będą mogli żądać informacji także w celu ustalenia bezpieczeństwa osób, w szczególności w zakresie ochrony zdrowia, sytuacji opiekuńczej oraz warunków funkcjonowania dzieci i innych członków rodziny.
Jednostki samorządu terytorialnego będą przekazywać ministrowi do spraw zabezpieczenia społecznego informacje dotyczące osób korzystających ze świadczeń pomocy społecznej oraz udzielanego im wsparcia, w sytuacjach wymagających niezwłocznego działania, w szczególności w przypadkach zagrożenia życia lub zdrowia osób objętych pomocą społeczną oraz w sytuacjach nadzwyczajnych. Ma to umożliwić podejmowania szybkich i adekwatnych działań systemowych.
Minister ma utworzyć centralny rejestr, zawierający m.in. dane dotyczące jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, o czynach zabronionych popełnionych wobec pracowników socjalnych, dane dotyczące osób i rodzin ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej lub korzystających z tych świadczeń, dane o formach udzielonej pomocy społecznej.
Minister ma też podjąć działania zmierzające do informatyzacji przyznawania świadczeń i jego udostępniania jednostkom organizacyjnym pomocy społecznej. W ramach tych działań mają być zintegrowane już działające w pomocy społecznej systemy informatyczne.
Jednostki samorządu terytorialnego będą mogły samodzielnie udostępniać i publikować dane gromadzone w związku z realizacją zadań publicznych, w tym wobec służb statystyki publicznej.
Superwizje kadry
Dla pracowników socjalnych superwizja pozostaje obowiązkowa. Natomiast inne kadry wykonujące zadania pomocy społecznej także będą mogły z niej korzystać. Dotyczy to osób kierujących jednostkami organizacyjnymi pomocy społecznej, zatrudnionych w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego lub na ich zlecenie, z wyłączeniem pracowników administracyjnych i obsługi.
Większy ma być także dostęp do szkoleń podnoszących poziom bezpieczeństwa osobistego podczas wykonywania czynności zawodowych.
Wykształcenie pracownika socjalnego
Pracownikiem socjalnym będzie można zostać również po ukończeniu kierunku studiów, który łączy nauczanie „pracy socjalnej” z innymi kierunkami. Umożliwi to zdobycie uprawnień do wykonywania zawodu pracownika socjalnego szerszej grupie osób.
Ścieżkę do zawodu otworzy także ukończenie studiów z resocjalizacji, po ukończenia studiów podyplomowych z metodyki i metodologii pracy socjalnej.
Ponadto nie trzeba będzie kończyć studiów podyplomowych wyłącznie na uczelni realizującej studia na kierunku praca socjalna lub w zakresie pracy socjalnej.
Zmienią się też stopnie awansu – zamiast stopnia starszego specjalisty – koordynatora pojawi się ekspert pracy socjalnej. Do jego zajmowania nadal będzie wymagane 5 lat doświadczenia, ale konieczne będzie wyższe wykształcenie.
Pozostałe zmiany
Projekt zawiera też wiele innych zmian.
Dyrektor OPS
Zamiast kierowników OPS, będziemy mieć dyrektorów OPS. Ta zmiana nazewnictwa ma podkreślić istotną rolę tej osoby w systemie.
Usługi opiekuńcze
Usługi opiekuńcze i sąsiedzkie mają obejmować zapewnienie kontaktu z otoczeniem – zawsze, a nie tylko „w miarę możliwości”.
Właściwość miejscowa
Do kierowania i odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej właściwa będzie gmina miejsca zamieszkania osoby ubezwłasnowolnionej, a nie jej opiekuna prawnego.
W wypadku bezdomnych – na wniosek tej osoby świadczenia pomocy społecznej przyznawane będą w miejscu jej pobytu, a nie miejsca ostatniego zameldowania.
Przesłanki pomocy
Dodatkową przesłanką udzielenia pomocy będzie sprawowanie opieki nad osobą wymagającą wsparcia w samodzielnym funkcjonowaniu. Ma to pomóc opiekunom, którzy na skutek długotrwałego świadczenia pomocy sami znajdują się w trudnej sytuacji.
Obok alkoholizmu i narkomania przesłanką udzielenia pomocy mają być także inne uzależnienia.
Uchylenie decyzji
W przypadkach stwierdzenia marnotrawienia przyznanych świadczeń lub występowania rażącej dysproporcji pomiędzy udokumentowaną wysokością dochodu a sytuacją majątkową osoby lub rodziny projekt wprost przewiduje, że możliwe będzie uchylenie decyzji o przyznaniu świadczenia.
Obowiązki powiatów
Powiaty będą musiały tworzyć indywidualne plany dla dzieci skierowanych decyzją sądu do domu pomocy społecznej, specjalnego ośrodka szkolno-wychowawczego albo specjalnego ośrodka wychowawczego. W pierwszej kolejności mają one wrócić do rodziny biologicznej, a gdy to nie jest możliwe – do rodzinnej pieczy zastępczej.
Obowiązki wojewodów
Wojewodowie będą tworzyć rejestr domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży prowadzonych przez powiat lub na jego zlecenie. Mają sprawować nadzór nad przestrzeganiem praw osób korzystających z usług pomocy oraz w zakresie przestrzegania praw osób korzystających z usług – wykonywanych przez podmioty niepubliczne na podstawie umowy z organami administracji rządowej i samorządowej, w tym w DPS.
Przedsiębiorstwa społeczne
Organy administracji rządowej będą mogły zlecić realizację zadań z zakresu pomocy społecznej przedsiębiorstwom społecznym. Oprócz konkursu ofert możliwe będzie stosowanie innych trybów zlecania zadań. Będzie też można ograniczyć krąg wykonawców do podmiotów działających lokalnie lub zapewniających zatrudnienie w przeważającej części mieszkańcom danego obszaru.
Zasiłek celowy
Zasiłek celowy będzie mógł być przyznany na koszty transportu publicznego i wydatki związane z procesem usamodzielniania się. Będzie on mógł być wypłacony jednorazowo lub w transzach przez okres do 1 roku. Ma to wyeliminować wielokrotne składanie wniosków w przypadku wydatków o charakterze ciągłym lub powtarzalnym.
Poradnictwo specjalistyczne
Poradnictwo prawne będą mogły prowadzić wyłącznie osoby z wykształceniem prawniczym, poradnictwo psychologiczne – z wykształceniem psychologicznym na poziomie magisterskim, a poradnictwo rodzinne – z wykształceniem m.in. z zakresu psychologii, pedagogiki, socjologii, nauk o rodzinie, a także osoby posiadające kwalifikacje pracownika socjalnego lub świadczące wsparcie terapeutyczne.
Cudzoziemcy
Udzielania pomocy cudzoziemcom ma odbywać się na podstawie indywidualnych planów integracji, a wsparciem mają być objęte także osoby spokrewnione i wspólnie gospodarujące, w tym dzieci.
Łączenie placówek
Będzie możliwe łączenie PCPR z ośrodkami interwencji kryzysowej lub innymi ośrodkami wsparcia (z wyłączeniem ośrodków dla osób z zaburzeniami psychicznymi). W takim przypadku ośrodki te wejdą w strukturę PCPR.
Nowe definicje
Oprócz wyżej wspomnianych, planuje się też wprowadzenie nowych definicji ustawowych:
1) deinstytucjonalizacja – proces rozwoju usług społecznych świadczonych na poziomie rodziny i społeczności lokalnej, w tym usług o charakterze profilaktycznym, który ma na celu zastąpienie opieki instytucjonalnej wsparciem świadczonym na poziomie społeczności lokalnej – ma ona stanowić punkt odniesienia dla dalszych regulacji dotyczących organizacji i finansowania usług społecznych;
2) osoba wymagająca wsparcia w codziennym funkcjonowaniu – osoba, która ze względu na wiek, stan zdrowia lub niepełnosprawność wymaga wsparcia lub opieki w związku z niemożnością samodzielnego wykonywania co najmniej jednej z podstawowych czynności spraw życia codziennego.
3) praca socjalna – profesjonalna i interdyscyplinarna działalność zawodowa, oparta na metodyce pracy socjalnej, mająca na celu wspieranie osób, rodzin oraz grup społecznych w poprawie jakości życia oraz w przezwyciężaniu trudności, uwzględniająca zachodzące zmiany społeczne, potrzeby rozwojowe, a także możliwości wzmacniania pozycji i samodzielności osób objętych wsparciem.
Wydanie rozporządzeń
Minister ds. zabezpieczenia społecznego ma doprecyzować szereg zagadnień w rozporządzeniach, w szczególności chodzi tu o:
1) szczegółowe standardy i warunki świadczenia streetworkingu bezdomności, a także minimalny zakres streetworkingu bezdomności z uwzględnieniem tematyki zajęć oraz minimalnej liczby godzin ich trwania,
2) standard działań i zakres usług świadczonych w ramach poradnictwa specjalistycznego,
3) standard obowiązujących podstawowych usług świadczonych w ośrodkach interwencji kryzysowej oraz kompetencje i zakres zadań pracowników realizujących te zadania,
4) minimalny standard podstawowych usług świadczonych w noclegowniach, schroniskach dla osób w kryzysie bezdomności, schroniskach dla osób w kryzysie bezdomności z usługami opiekuńczymi i ogrzewalniach oraz standard obiektów, w których mieszczą się noclegownie, schroniska dla osób w kryzysie bezdomności, schroniska dla osób w kryzysie bezdomności z usługami opiekuńczymi i ogrzewalnie;
5) minimalne wymogi programowe dla studiów podyplomowych z zakresu metodyki i metodologii pracy socjalnej;
6) minimum programowe szkoleń podnoszących poziom bezpieczeństwa osobistego podczas wykonywania czynności zawodowych.
Wejście w życie
Projekt po konsultacjach społecznych jest krytykowany przez środowiska samorządowe – przede wszystkim ze względu na to, że ograniczają – i tak trudny – dostęp do domu pomocy społecznej. Podnoszone są obawy, że wobec starzejącego się społeczeństwa uzyskanie pomocy w środowisku domowym może okazać się niemożliwe. Z krytyką spotkało się też pominięcie kwestii związane z finansowaniem zwiększonych dla samorządów zadań czy wymagania dotyczące wykształcenia.
Planowo nowelizacja ma wejść w życie pierwszego dnia miesiąca następującego po upływie 2 miesięcy od dnia ogłoszenia. Przy czym regulacje dotyczące opracowania strategii polityki społecznej oraz ustanawiania lokalnych planów usług społecznych i deinstytucjonalizacji mają obowiązywać od 2030 r.
